परिभाषेन्दुशेखर (नागेश भट्ट - व्याकरण परिभाषा सिद्धान्त एवं भैरवी टीका सटीक)

१८६ परिभाषेन्दुशेखरः [ २ प्रकरणे-
अकारान्तोपसर्गेऽनकारान्ते चोपपदे वहेर्वाहिर्वा ण्विविचौ अनभिधाना-
न्नस्त एव। वायूहैत्यादि तु ऊहतेः क्विपि बोध्यम्। धातूनामनेकार्थत्वान्न
'प्रादूहोढे'त्यस्यापि प्रवृत्तिः।
न च कार्यकालपक्षे त्रिपाद्यामेतत्प्रवृत्तिर्दुर्वारेति वाच्यम्; पूर्वं प्रति
वस्तुतः—प्रत्ययत्वस्य सङ्केतसम्बन्धेन प्रत्ययपदरूपतया तस्योत्थिताकाङ्क्षत्वे
मानाभावः। किञ्च तस्योत्थिताकाङ्क्षत्वेऽप्यन्यत्र उत्थिताकाङ्क्षे पुत्रत्वादौवाकाङ्क्ष्य-
माणस्य देवदत्तादेरन्वयस्येवात्रापि आकाङ्क्ष्यमाणाङ्गस्यैव प्रत्ययपदार्थेऽन्वयः स्यात्,
न तु प्रत्ययस्याङ्गपदार्थे। तथा चाङ्गसम्बन्धिप्रत्ययपरकेक इत्यर्थे 'नाजानन्तर्य'परि-
भाषाप्रवृत्तिर्दुर्वारैव। अङ्गपदार्थस्य प्रत्ययघटितत्वेनोपस्थितत्वात् प्रत्ययस्य अङ्गपदार्थे-
ऽन्वय इति तु कथञ्चिद् युज्येत वक्तुम्।
वस्तुतस्तु—'येन नाव्‍यवधानमि'ति न्यायेनैकवर्णव्यवधाने गुणशास्त्रस्य प्रवृत्ति-
स्वीकारेऽपि 'नाजानन्तर्य'परिभाषाया व्यवधाने प्रवृत्तिस्वीकारे मानाभाव इति
समाधानं वक्तुं युक्तम्।
वहेर्वाहि.रति। 'वेह्वः वाह्व्' इत्यत्र दन्त्योष्ठ्यादौ इत्यपरे इत्युक्ततया तस्य वाहे-
र्ग्रहणमत्र बोध्यम्। णिजन्त

५० प० विचारः ] तत्त्वप्रकाशिकासमलङ्कृत-भूतिभूषितः १८७
परस्यासिद्धत्वादन्तरङ्गाभावेन पूर्वस्य तन्निरूपितबहिरङ्गत्वाभावात् तया
तस्यासिद्धत्वप्रतिपादनासम्भवात् । न चानया पूर्वस्यासिद्धत्वादभावेन तं
प्रति परासिद्धत्वं पूर्वत्रेत्यनेन वक्तुं शक्यमिति वाच्यम् ; एवं हि विनि-
गमनाविरहादुभयोरपि अप्रवृत्त्यापत्तेः । किञ्च 'पूर्वत्रे'त्यस्य प्रत्यक्षत्वेन
तेनाऽऽनुमानिक्या अस्या बाध एवोचितः । अतः कार्यकालपक्षेऽपि त्रिपाद्या-
मस्या अनुपस्थितिरेव ।
अत एव कार्यकालपक्षमेवोपक्रम्य उक्तयुक्तीरुक्त्वा "अतोऽयुक्तोऽयं
परिहारो न वा बहिरङ्गलक्षणत्वादि"त्युक्तं विसर्जनीयसूत्रे भाष्ये सिद्धा-
न्तिना । त्रिपादीस्थे अन्तरङ्गे कर्तव्येऽयं परिहारो न युक्त इति तदर्थः ।
किन्तु वचनमेव आरब्धव्यमिति तदाशयः ।
अत एव 'निगाल्यत' इत्यादौ लत्वार्थं तस्य दोष इति वचनमेवाऽऽ-
रब्धम्; अन्यथा अन्तरङ्गत्वान्णिलोपात्पूर्वं वैकल्पिकलत्वे तद्वैयर्थ्यं स्पष्टमेव ।
येऽपि लक्ष्यानुरोधात् आनुमानिक्याऽप्यन्तरङ्गपरिभाषया प्रत्यक्ष-
सिद्धस्य 'पूर्वत्रे'त्यस्य बाधं वदन्ति ; तेऽपि लक्षणैकचक्षुभिर्नाऽऽदर्तव्या
इति दिक् ।
परस्य = त्रैपादिकान्तरङ्गशास्त्रस्य । अन्तरङ्गाभावेन = अन्तरङ्गशास्त्रत्वेन रूपेण
ज्ञानाभावेन । पूर्वस्य = सापादिकबहिरङ्गस्य । तया = बहिरङ्गपरिभाषया । न चान-
येति । अयम्भावः-पूर्वं बहिरङ्गपरिभाषाप्रवृत्त्या सापादिकबहिरङ्गस्य त्रैपादिकान्त-
रङ्गदृष्ट्याऽसिद्धत्वेन पश्चात् प्रवर्तमान'पूर्वत्रासिद्ध'शास्त्रघटकपूर्वपदेन तस्य ग्रहणा-
सम्भवात् सापादिकबहिरङ्गदृष्ट्या त्रैपादिकान्तरङ्गस्यासिद्धत्वाभावेन तस्य निष्प्रत्यूहं
प्रवृत्त्या त्रिपाद्यामन्तरङ्गपरिभाषाप्रवृत्तिः सुलभेति । उभयोरप्यप्रवृत्त्यापत्तेरिति । तथा
चान्तरङ्गपरिभाषायास्त्रिपाद्यामप्रवृत्तिः सिद्धेति भावः । नन्वेवं यत्र त्रैपादिकान्तरङ्गस्य
नित्यत्वं तत्र तस्य पूर्वं प्रवृत्त्यापत्तिरित्यरुचेराह - किञ्चेति ।
वस्तुतस्तु - मूलोक्तं सर्वमयुक्तमेव, प्रत्यक्षेण शास्त्रेण आनुमानिक्या परिभाषाया बाधेन
पूर्वं 'पूर्वत्रासिद्धमि'त्यनेन पूर्वशास्त्रदृष्ट्या परस्यासिद्धत्वेऽपि परिभाषादृष्ट्या उभयोरपि सिद्धतया
अन्तरङ्गशास्त्रस्य तन्निरूपितबहिरङ्गशास्त्रस्त्वस्यापि ज्ञानेन परिभाषाप्रवृत्तेर्निष्प्रत्यूहत्वात् । तस्मा-
दित्थं समाधेयम्-यथोद्देशं कार्यकालमिति परिभाषा नास्ति, शास्त्रत्वसम्पादकपरिभाषाणां
'तस्मिन्नि'त्यादीनां त्रिपाद्यां प्रवृत्तिर्भवत्येव, तत्प्रवृत्तिं विना त्रैपादिकशास्त्राणां शास्त्रत्वाभावेन
'पूर्वत्रासिद्धमि'त्यनेन शास्त्रत्वेन रूपेणासिद्धत्वबोधनासम्भवात् । शास्त्रत्वावच्छिन्नोद्देश्यताकपरि-
भाषाणां 'असिद्धं बहिरङ्गमन्तरङ्गे' इत्यादीनां तु त्रिपाद्यामप्रवृत्तिरेव, 'पूर्वत्रासिद्धमि'त्यनेन
असिद्धत्वबोधनादिति ।

१८८ परिभाषेन्दुशेखरः [ २ प्रकरणे-
अत एव 'ओमाङोश्चे'त्याङ्ग्रहणं चरितार्थम् । तद्धि 'खट्वा+आ+
ऊढे'त्यत्र परमपि सवर्णदीर्घं बाधित्वा अन्तरङ्गत्वाद् गुणे कृते वृद्धिप्राप्तौ
पररूपार्थम् । साधनबोधकप्रत्ययोत्पत्त्यनन्तरं पूर्वं धातोरुपसर्गयोगे पश्चात्
खट्वाशब्दस्य समुदायेन योगाद् गुणस्यान्तरङ्गत्वमिति 'सम्प्रसारणाच्चे'ति
सूत्रे भाष्ये स्पष्टम् । 'एहो'त्यनुकरणस्य शिवादिशब्दसम्बन्धे तु नास्य
प्रवृत्तिः, ज्ञापकपर'सम्प्रसारणाच्चे'ति सूत्रस्थभाष्यप्रामाण्येनानित्यं प्रकृति-
वदनुकरणमित्यतिदेशमादाय लब्धाङ्गत्वे एतत्प्रवृत्तेः ।
यत्तु पूर्वं धातुरुपसर्गेण युज्यते पश्चात्साधनेन उपसर्गेण तत्संज्ञकशब्देन
साधनेन कारकेण तत्प्रयुक्तकार्येण च । अत एव 'अनुभूयत' इत्यादौ
अत एव ओमाङोश्चेति । समकालप्राप्तबहिरङ्गस्य असिद्धत्वस्वीकारादेवेत्यर्थः ।
परमपि सवर्णदीर्घमिति । न च 'सित+आ+उष्णमि'त्यत्र गुणस्य अन्तरङ्गत्वाभावेन
परत्वाद् दीर्घे प्राप्ते 'अनित्यान्नित्यं बलवदि'ति ज्ञापनार्थमाङ्ग्रहणमुपष्टम्भकं स्यात् ।
किञ्च 'खट्वा+आ+ऊढ' इत्यत्रापि नित्यत्वादेव गुणे कृते वृद्धिबाधनार्थ-
माङ्ग्रहणं चरितार्थमिति कथमुक्तार्थे ज्ञापकमिति वाच्यम् ; उभयत्र गुणस्य
नित्यत्वेऽप्यपवादस्य ततोऽपि बलवत्त्वेन पूर्वं गुणे वृद्धिबाधनार्थमाङ्ग्रहणं स्वांशे
चरितार्थम् । एहीति । 'ए, ही'त्यनुकरणद्वयम्, न त्वेकमनुकरणमिति भावः । एतेन
'प्रकृतिवदि'ति न्यायेन प्रकृतिपर्याप्तिधर्मस्यैव अतिदेशेन एकार आङ्त्वातिदेशासम्भवात्
अयुक्तोऽयं ग्रन्थ इत्यपास्तम् ।
केचित्तु- 'अस्य वामीयमि'त्यादौ अनुकरणैकदेशेऽपि सुप्त्वात् प्राप्तलुकः प्रकृति-
वदनुकरणमित्यस्यानित्यत्वेन भाष्यकृता वारणादनेन न्यायेन प्रकृतिघटकवृत्ति-
धर्मस्य अनुकरणैकदेशेऽपि अतिदेशकल्पनान्नात्र दोषः । अत एव 'जहिजोड' इत्यादौ
समुदायानुकरणेऽप्यवयवस्य सुप्त्वात्तल्लोपः सिद्ध्यतीति वदन्ति ।
स्वांशे चरितार्थमिति । ननु 'आ+ऊढ' इत्यत्र गुणे ततः खट्वाशब्देन योगे
'खट्वा+ओढ' इति स्थिते, वृद्धिं बाधित्वा पररूपार्थमाङ्ग्रहणं चरितार्थमिति कथं परिभाषायां
ज्ञापकमिति वाच्यम् ; 'युष्मद्युपपदे समानाधिकरणे स्थानिन्यपि मध्यमः' इति सूत्रस्वारस्येन
शास्त्रे वाक्यसंस्कारपक्षाश्रयणेन ज्ञापकपरभाष्यप्रामाण्यात् आङ्विषये वाक्यसंस्कारपक्षस्यैव
आश्रयणेनादोषात् ।
मूले-एहीत्यनुकरणस्येति । अनुकार्य एव तु नोक्तम्, वाक्यसंस्कारपक्षाश्रयणेन
तादृशस्थितेर्दुर्लभत्वात् ।

सकर्मकत्वात् कर्मणि लकारसिद्धिरिति । तन्न ; क्रियायाः साध्यत्वेन बोधात्
साध्यस्य च साधनाकाङ्क्षतया तत्सम्बन्धोत्तरमेव निश्चितक्रियाबोधेन
साधनकार्यप्रवृत्त्युत्तरमेव क्रियायोगनिमित्तोपसर्गसंज्ञकस्य सम्बन्धौचित्यात् ।
अत एव 'सुट्कात्पूर्व' इति सूत्रे 'पूर्वं धातुरुपसर्गेण'त्युक्त्वा 'नैतत्सारम् ;
पूर्वं धातुः साधनेन युज्यते, पश्चादुपसर्गेणे'त्युक्त्वा उक्तयुक्त्याऽस्यैव युक्तत्व-
मुक्तम्— 'साधनं हि क्रियां निर्वर्तयती'त्यादिना भाष्ये । उपसर्गद्योत्यार्था-
न्तर्भाविण धातुनैवार्थाभिधानादुकेषु कर्मणि लकारादिसिद्धिः । पश्चाच्छ्रोतृ-
बोधाय द्योतकोपसर्गसम्बन्धः ।
एवं च अन्तरङ्गतरार्थकोपसर्गनिमित्तः सुट् संकृतीत्यवस्थायां द्वित्वा-
दितः पूर्वं प्रवर्तते, ततो द्वित्वादि ।

क्रियायाः साध्यत्वेनेति । अयम्भावः—साध्यत्वेन क्रिया

१६० परिभाषेन्दुशेखरः [ २ प्रकरणे-
अत एव 'प्रणिदापयती'त्यादौ णत्वं 'यदागमा' इति न्यायेन समा-
हितं भाष्ये ।
अत एव प्रत्येति प्रत्यय इत्यादिसिद्धिः ; अन्यथाऽन्तरङ्गत्वात् सवर्ण-
दीर्घे रूपासिद्धिः ।
यदुपसर्गनिमित्तकं कार्यमुपसर्गार्थाश्रितं विशिष्टोपसर्गनिमित्तत्वात्तद्
अन्तरङ्गम् । यत्तु न तथा, तत्र पूर्वागतसाधननिमित्तकमेवान्तरङ्गम् । अत
एव 'न धात्वि'ति सूत्रे 'प्रेद्ध' इत्यत्र गुणो बहिरङ्ग इति भाष्ये उक्तम् ।
किञ्च 'पूर्वमुपसर्गयोगे धातूपसर्गयोः समासे ऐकस्वर्याद्यापत्तिरि'ति
'उपपदमतिङि'ति सूत्रे भाष्ये स्पष्टम् ।
भावार्थप्रत्ययस्यापि पूर्वमेवोत्पत्तिः । अत एव 'णेरध्ययने' इति
निर्देशः सङ्गच्छते । इदं च सामान्यापेक्षाज्ञापकम्, भावतिङोऽपि पूर्वमुत्पत्तेः ;
अन्यथा तत्र समासापत्तिः । तिङि तु अतिङिति निषेधान्न तत्र दोषो यदि
भावतिङ्युपसर्गयोगोऽस्तोत्यलम् ।
यत्तु विशेषापेक्षात् सामान्यापेक्षमन्तरङ्गम्, विशेषापेक्षे विशेषधर्मस्य
अधिकस्य निमित्तत्वात् । यथा 'रुदादिभ्यः सार्वधातुक' इत्यत्र रुदादित्वं
णत्वमिति । पूर्वमुपसर्गयोगेऽपि असिद्धशास्त्रेति न्यायेन त्रैपादिकस्याप्रवृत्तेः,
दीक्षितमतेऽपि 'अकृते'ति परिभाषया पूर्वं णत्वं युक्तमेवेति प्रागुक्तमनुसन्धेयम् । प्रत्यय
इति । वार्णपरिभाषया सवर्णदीर्घं बाधित्वा पूर्वमेव गुणप्रवृत्तेरिदं मन्दप्रयोजनम् ।
किञ्च पूर्वमुपसर्गयोग इति । उपसर्गसंज्ञकशब्देन प्रत्ययोत्पत्तेः प्राक् सम्बन्धे
इत्यर्थः । ऐकस्वर्याद्यापत्तिरिति । आदिना 'अन्वभवदि'त्यादौ अभीष्टस्य शाकलप्रकृति-
भावस्य 'न समासे' इति निषेधापत्तिसङ्ग्रहः । सिद्धान्ते तु पूर्वं तिङुत्पत्त्या 'अतिङि'ति
निषेधेन समासाप्राप्त्या उक्तनिषेधानवसरः । अतिङ्ग्रहणसामर्थ्याच्च लान्तेन तद्घटकेन
वा न समास इति दिक् ।
भावार्थप्रत्ययस्यापीति । तस्य साधनत्वाभावेऽपि उपसर्गप्रादुर्भावनििमित्तात्
पूर्वमेव तन्निमित्तस्योपस्थित्या भावार्थकप्रत्ययस्यापि पूर्वं प्रादुर्भावः । अत्र वोपोद्वलक-
माह—अत एवेति । यदीति । 'विक्रियत' इत्यादौ भावतिङ्स्थलेऽपि विकाररूपार्थ-
बोधनाय उपसर्गसम्बन्धस्याऽऽवश्यकत्वाद् बहुशस्तादृशप्रयोगाणामुपलम्भाच्च इदमयुक्त-
मिति बोध्यम् ।
यत्त्विति । यत्र कार्ये विशेषधर्मस्तत्सामान्यधर्मश्चेत्युभयं निमित्तम्, तदपेक्षया
तत्सामान्यधर्ममात्रनिमित्तकमल्पापेक्षत्वादन्तरङ्गम् । अत एव 'रुद्यादि'त्यादौ इडादिविधौ
सार्वधातुकत्वज्ञानाय धातुत्वज्ञानाय धातुत्वरूपसामान्यज्ञानस्य आवश्यकत्वेन
तत्सामान्य-विशेषोभयनिमित्तकत्वेन इटो बहिरङ्गत्वम् । यासुटो धात्वधिकारोयतया

-आदि'?
Wait! लृङ् + आदि = लृङादि!
What is before ङादि?
Could character 1 and 2 be: 'लुट्' + 'लृङ्'?
लुट्लृङादि!
Wait! Does स्य occur in लृङ्? YES! स्य occurs in लृट् and लृङ्!
Does तासि occur in लुट्? YES!
Wait, does स्यादि include स्य, तासि?
Yes, "स्यादयः" = स्य, तासि, etc.!
And where do they occur?
स्य occurs in लृट् and लृङ्.
तासि occurs in लुट्.
So the lakaras are: लृट्, लृङ्, लुट्!
Together, can they be referred to as "लुट्लृङादि"?
Wait! How would "लुट्लृङादि" be written?
लु + ट् + लृ + ङा + दि!
Look at character 1: 'लु'
Look at character 2: 'ट्' with 'लृ' conjunct: 'ट्लृ'!
Look at the image:
Underneath the second character, there is a distinct loop of 'लृ'!
And above it, is that a 'ट्'?
Yes! 'ट्' has that little vertical tick and rounded body of 'ट'!
And attached below it is 'लृ'!
Wait, then what

विशेषापेक्षस्य बहिरङ्गत्वम् । अत एव सुबन्तसामान्यापेक्षो बहुव्रीहि-
स्तद्विशेषापेक्षो द्विगुरिति नोक्तं भाष्ये ।
न च अर्थकृतबहिरङ्गत्वस्य अनाश्रयणादिदमुक्तम् ; एकदेश्युक्तित्वेन
अदोषात् । अत एवास्तिग्रहणं नोपाध्यर्थम्, किं त्वस्तिशब्दान्मतुबर्थमिति
त्वदभिमतं बहिरङ्गत्वमपि द्विगोर्नास्तीति प्रतिपाद्य, सिद्धान्तिना—'मत्वर्थे
द्विगोः प्रतिषेधो वक्तव्य इति वचनेनैतत्सिद्धमि'त्युक्तम् । अत एव 'तदोः
सः सावि'ति सूत्रेऽनन्त्ययोरिति चरितार्थम्, अन्यथा प्रत्ययसामान्यापेक्ष-
त्वेनान्तरङ्गत्वात् अन्त्यस्यात्वेऽनन्त्यस्यैव सत्त्वे सिद्धे तद्वैयर्थ्यं स्पष्टमेव ।
'पादः पदि'ति सूत्रे भाष्य-कैयटयोरपि एतदन्तरङ्गत्वाभाव एव
सूचित इति सुधियो विभावयन्तु ।
नन्वेवम् 'असुस्रुवदि'त्यत्र लघूपधगुणादुवङोऽल्पनिमित्तत्वाभावादुवङ् न
क्रियेत इत्यर्थः । नोपाध्यर्थमिति । शब्दशक्तिस्वभावादेव बहुव्रीहिवन्मतुपोऽप्यस्त्यर्थ-
विषयतासम्भवादिति भावः । तद्वैयर्थ्यं स्पष्टमेवेति । वस्तुतः—सत्वं प्रतिपदोक्ततरत्वेन
त्यदाद्यत्वबाधकं स्यादतः आनन्त्यग्रहणमावश्यकमिति बोध्यम् ।
पादः पदिति सूत्रे भाष्यकैयटयोरिति । तत्र हि 'अरुदितमरुदिते'त्यत्र इडपेक्षयाऽन्त-
'रङ्गास्तांतंताम' इत्युक्तं भाष्ये । कैयटे च प्राग् लादेशेभ्यो धात्वधिकारात्तामादीना-
मन्तरङ्गत्वमुक्तम् । एवंविधान्तरङ्ग-बहिरङ्गभावसत्त्वे तु तेषां विशेषापेक्षत्वेन
बहिरङ्गत्वात् अन्तरङ्गत्वप्रतिपादनमसङ्गतं स्यादिति भावः ।
वस्तुतः—तामादीनां प्रत्ययविशेषापेक्षत्वेऽपीटः प्रकृतिविशेषापेक्षत्वेन समत्वान्न
प्राचां 'पादः पदि'ति सूत्रस्थभाष्यविरोध इति बोध्यम् ।
अल्पनिमित्तकत्वाभावादिति । प्राचीनमतेनापि अन्तरङ्गत्वलाभ इति बोधनार्थं-
प्राचीनमतेनापीति । अपिशब्दात् नवीनमतेनापि अन्तरङ्गत्वलाभ इति सूचितम् । तच्च
न सङ्गच्छते ; पूर्वोक्तस्य घटकमात्रनिमित्तकत्वरूपान्तरङ्गत्वस्य उवङ्विधायके सत्त्वेन उभयमते-
नापि 'नन्वेवमि'ति शङ्कापरग्रन्थोत्थापनासम्भवात् व्याख्याकृतमतेऽपि परिष्कृतस्यान्तरङ्गत्व-
स्यैव "एवम् 'असुस्रुवदि'त्यत्रापि इदमेवान्तरङ्गत्वमि"त्यादिना ग्रन्थेन पूर्वं स्वीकृतत्वाच्चेति
चेत्—सत्यम् । अत्रायमभिसन्धिः—पूर्वम् 'अन्तर्भूतानि निमित्तानि यस्य' इत्यादिना सामान्येन
अन्तरङ्गत्वलक्षणमुक्तम्, ततः 'ऊनशब्दमाश्रित्येत्यादिभाष्येण' इत्यादि वदता ग्रन्थकृता परिभाषा-
यामङ्गपदेन सामान्योक्त्या परिभाषाघटकबहिरङ्गान्तरङ्गोभयपदघटकाङ्गपदेन सप्तम्याद्यन्ततया
उपात्तं शब्दरूपं निमित्तमेव गृह्यत इति विशेषरूपेण बोधनात् निमित्तपदेन षष्ठ्याद्यन्ततया
उपात्तस्य ग्रहणं न भवति । एवञ्च 'असुस्रुवत्' इत्यादौ उवङोऽन्तरङ्गत्वं न स्यात् ( तथा हि,
बहिरङ्गशास्त्रं 'पुगन्तलघूपधस्य च' इति, तदीयसप्तम्यन्तपदप्रयोज्या विषयता सार्वधातुकत्वा-
वच्छिन्ना, तत्पर्याप्त्यधिकरणं तु इति, तद्घटकपर्याप्तविषयताप्रयोजक सप्तम्यन्त-पञ्चम्यन्यतर-
पदघटितत्वम् उवङ्-विधेर्नास्ति । ) तथा च कथमन्तरङ्गत्वादुवङ् स्यात् । तदेतन्मनसि निधाय
शङ्कते, मूले—नन्वेवमिति ।

५० प० विचारः ] तत्त्वप्रकाशिकासमलङ्कृत-भूतिभूषितः १९३
स्यादिति चेन्न । तत्र अन्तःकार्यत्वरूपान्तरङ्गत्वसत्त्वात् । अन्तःकार्यत्वं च
पूर्वोपस्थितनिमित्तकत्वम्, अङ्गशब्दस्य निमित्तपरत्वात् ।
इदमन्तरङ्गत्वं लोकन्यायसिद्धमिति 'मनुष्योऽयं प्रातरुत्थाय शरीर-
कार्याणि करोति, ततः सुहृदाम्, ततः सम्बन्धिनाम् ।' अर्थानाम् जाति-
व्यक्तिलिङ्गसङ्ख्याकारकाणां बोधक्रमः शास्त्रकृत्कल्पितः, तत्क्रमेणैव च तद्-
बोधकशब्दप्रादुर्भावः कल्पित इति तत्क्रमेणैव तत्कार्याणीति 'पट्व्ये'त्यादौ
अन्तरङ्गत्वात् पूर्वं पूर्वयणादेशः परयणादेशस्य बहिरङ्गतयाऽसिद्धत्वादित्य-
नेन 'अचः परस्मिन्नि'ति सूत्रे भाष्ये स्पष्टम् ।
तदपि युगपत्प्राप्तौ पूर्वप्रवृत्तिनियामकमेव । यथा 'पट्व्ये'त्यत्र पदस्य
विभज्यान्वाख्याने, न तु जातस्य बहिरङ्गस्य तादृशेऽन्तरङ्गेऽसिद्धतानिय-
मकम्, प्रागुक्तलोकन्यायेन तथैव लाभादिति 'वाह ऊठ्'सूत्रे कैयटे स्पष्टम् ।
अत एव 'वाय्वोरि'त्यादौ वलिलोपो यणः स्थानिवत्त्वेन वारितः 'अचः
परस्मिन्नि'त्यत्र भाष्यकृता । क्रमेणान्वाख्याने तु उक्तोदाहरणे पूर्वप्रवृत्तिकत्व-
मन्तरङ्गत्वं बहिरङ्गस्यासिद्धत्वमपि निमित्ताभावादप्राप्तिरूपं बोध्यम् ।
मिदमिति भावः । अन्तःकार्यत्वरूपेति । यदीयसम्बन्धिनिमित्तात्पूर्वं यदीयसम्बन्धि
तदन्तरङ्गमित्यर्थः । नन्वत्र सार्वेति गुणात्पूर्वं नित्यत्वाच्चङि 'सुअदि'ति स्थिते 'द्विर्व-
चनेऽची'ति निषेधादुवङोऽप्राप्तौ द्वित्वात्परत्वात् ओणेर्ऋदित्वकरणेन उपधाकार्यमात्रस्य
प्राबल्यबोधनाच्च पुगन्तेति गुणो दुर्वार इति चेन्न । द्वित्वस्य पूर्वोक्तपारिष्कृतान्तरङ्ग-
त्वेन गुणात्पूर्वं प्रवृत्त्या दोषाभावात्, ज्ञापकसाजात्यादृदित्करणेनापि चङ्निमित्तकोपधा-
कार्यस्यैव प्राबल्यबोधनेनात्र तद्विषयाभावाच्च । 'पट्व्या, मृद्व्ये'त्यत्रापि परयण्निमित्तात्
पूर्वं पूर्वयण्निमित्तस्य सत्त्वेनान्तरङ्गत्वमूह्यम् । ईदृशान्तरङ्गत्वस्य असिद्धतानियामकत्वे
मानं च प्रकृतलोकन्यायादिकं बोध्यमित्यन्यत्र विस्तरः ।
अन्तःकार्यत्वं चानेकविधम्, तत्र प्रकृते कीदृशं तद् गृह्यत इत्यत आह—
पूर्वोपस्थितेति । अनुपदमेवास्यार्थ उक्तः ।
तदपीति । अन्तःकार्यत्वरूपान्तरङ्गत्वं चेत्यर्थः । अत एवेति । अन्तःकार्यत्वरूपा-
न्तरङ्गत्वस्य समकालप्राप्तबहिरङ्गासिद्धत्वनियामकत्वादेवेत्यर्थः । पदसंस्कारपक्षे
उक्तमन्तरङ्गत्वमुपपाद्य क्रमिकान्वाख्याने तत्सङ्गमयति—क्रमेणेति । अत्र पक्षे बहि-
रङ्गत्वमप्युपपादयति—अप्राप्तिरूपमिति ।
तत्र “अन्तःकार्यत्वरूपान्तरङ्गत्वादि”त्युत्तरम् । अस्यायमाशयः—अन्तःकार्यत्वरूप-
मन्तरङ्गत्वं द्विविधम्—दैशिकम्, कालिकञ्चेति भेदात् । तयोर्मध्ये दैशिकं ज्ञापकपरभाष्यप्रमापितं
घटकमात्रनिमित्तकत्वरूपम्, तदेव 'असुस्रूवत्' इत्यादौ द्रष्टव्यम् । सम्प्रति कालिकमन्तरङ्गत्वं
प्रपञ्चयति मूले—अन्तःकार्यत्वञ्च पूर्वोपस्थितनिमित्तकत्वमित्यादिना ॥ ५० ॥
२५

यत्तु एवंरीत्या पूर्वस्थानिकमप्यन्तरङ्गममिति । तच्चिन्त्यम् ; 'स्रजिष्ठ'
इत्यादौ विन्मतोर्लुकि टिलोपस्यापवादविन्मतोर्लुक्प्रवृत्त्या जातिपक्षाश्रयणेन
वारणप्रयासस्य 'प्रकृत्यैकाजि'ति सूत्रप्रयोजनखण्डनावसरे भाष्यकृतकृतस्य
नैष्फल्यापत्तेः, त्वदुक्तरीत्या विन्मतोर्लुको बहिरङ्गासिद्धत्वेन अनायासत-
स्तद्वारणात्, भाष्ये ईदृशरीत्या बहिरङ्गासिद्धत्वस्य क्वाप्यनाश्रयणाच्च ।
परिभाषायामङ्गशब्दस्य निमित्तपरत्वाच्च ।
इयं चोत्तरपदाधिकारस्थबहिरङ्गस्य नासिद्धत्वबोधिकेति 'इच एका-
चोऽम्'ति सूत्रे भाष्ये पूर्वपक्ष्युक्तिरिति, सा नाऽऽदर्तव्या । 'परन्तप'
इत्यादावनुस्वारे नासिद्धत्वं मुमस्त्रिपाद्यां तदप्रवृत्तेः ।
जातिपक्षाश्रयणेनेति । केचित्तु — विनो लोपस्य तक्रन्यायेन टिलोपापवादत्वात्तदुत्तरं
[L11

५० प० विचारः ] तत्त्वप्रकाशिकासमलङ्कृत-भूतिभूषितः १६५

नव्यमतेऽपि यथोद्देशपक्षाश्रयणेन अन्यथासिद्धोदाहरणदानेन तस्य
तदुक्तित्वमावश्यकमित्याहुः । आभीयेऽन्तरङ्गे आभीयस्य बहिरङ्गस्य समा-
नाश्रयस्य नानेनासिद्धत्वमसिद्धत्वादिति 'असिद्धवत्' सूत्रे भाष्ये स्पष्टम् ।
एवं सिचि वृद्धेर्येन नाप्राप्तिन्यायेन अन्तरङ्गबाधकत्वमूलकं न
सिच्यन्तरङ्गमस्तीति 'इको गुणे'ति सूत्रे भाष्ये स्पष्टम् ॥ ५० ॥

ननु भाष्यकारवचनप्रामाण्याविशेषात् 'एवं तर्ह्यन्तरङ्गे लुकी'त्यस्यैव कुतो
नैकदेश्युक्तित्वमुररीक्रियत इति चेत् तत्राऽऽह—नव्यमतेऽपीति । दीक्षितादिमतेऽपीत्यर्थः ।
केचित्तु—'श्रियं मन्यमि'त्यत्र अम्‌विधिसामर्थ्याद् बाध्यसामान्यचिन्ताश्रयणेन
स्वमोरिति लुको बाधः । 'एवं तर्ह्यन्तरङ्गे लुकी'ति भा

१९६ परिभाषेन्दुशेखरः [ २ प्रकरणे-
नन्वेवम् 'अक्षद्यूरि'त्यादौ बहिरङ्गस्योठोऽसिद्धत्वात् अन्तरङ्गो यण्
न स्यादत आह—
नाजानन्तर्ये बहिष्ट्वप्रकॢप्तिः ॥ ५१ ॥
—: ❖ :—
अत्र 'षत्वतुकोरि'ति सूत्रस्थं तुग्ग्रहणं ज्ञापकम् ; अन्यथा 'अधीत्य,
प्रेत्ये'त्यादौ समासोत्तरं ल्यप्प्रवृत्त्या पूर्वं समासे जाते तत्र संहिताया नित्य-
त्वाद् ल्यबुत्पत्तिपर्यन्तमपि असंहिताऽवस्थानासम्भवेन एकादेशे ल्यपि
तुगपेक्षया पदद्वयसम्बन्धिवर्णद्वयापेक्षैकादेशस्य बहिरङ्गतयाऽसिद्धत्वेन तद्वै-
यर्थ्यं स्पष्टमेव । पदद्वयसम्बन्धिवर्णद्वयापेक्षं बहिरङ्गमिति 'प्रेद्ध' इत्यादौ
गुणो बहिरङ्ग इति ग्रन्थेन 'न धातुलोप' इति सूत्रे 'संयोगान्तस्य लोप'
इति सूत्रे च भाष्ये स्पष्टम् ।
नन्वेव

अनुनासिकत्वे विसर्गे 'विसर्जनीयस्य सः' इति सत्वे तस्य 'ह्रस्वात्तादौ तद्धिते' इति षत्वसिद्धये
: एकादेशस्यासिद्धत्वाय षत्वग्रहणं चरितार्थम्, तत्र षत्वविधौ तदायंशोपस्थित्या अस्यैव बहि-
: रङ्गत्वं बोध्यम् ।

Let's double-check lines 29, 30, 31:
Line 29:
"अनुनासिकत्वे विसर्गे 'विसर्जनीयस्य सः' इति सत्वे तस्य 'ह्रस्वात्तादौ तद्धिते' इति षत्वसिद्धये"
Wait, 'ह्रस्वात्तादौ तद्धिते' (८।३।१०१):
Panini sutra 8.3.101 is "ह्रस्वात्तादौ तद्धिते"!
So "इति षत्वसिद्धये" or "षत्वसिद्धये"?
Look at L29:
अनुनासिकत्वे विसर्गे 'विसर्जनीयस्य सः' इति सत्वे तस्य 'ह्रस्वात्तादौ तद्धिते' इति षत्वसिद्धये
Wait, is it "षत्वसिद्धये" or "षत्वसिद्धौ"?
It has 'ये' at the end: ष त्व सि द्ध ये (षत्वसिद्धये).

Line 30:
"एकादेशस्यासिद्धत्वाय षत्वग्रहणं चर

१९८ परिभाषेन्दुशेखरः [२ प्रकरणे-
परिभाषार्थस्तु—अचोऽन्यानन्तर्यनिमित्तकेऽन्तरङ्गे कर्तव्ये जातस्य
बहिरङ्गस्य बहिष्ट्वप्रक्लृप्तिः । बहिष्पदेन बहिरङ्गम्, तस्य भावो बहि-
रङ्गत्वम्। तत्प्रयुक्तासिद्धत्वस्य न प्रक्लृप्तिः, न प्राप्तिरिति। असिद्धं बहिरङ्ग-
मित्युकत्वा 'नाजानन्तर्य' इति वक्ष्यामीति भाष्योक्त्या तत्रत्यस्य अन्तरङ्ग
इत्यस्यानुवृत्तिसूचनात् । तेन 'पचावेदम'ित्यादौ न दोषः । अन्तरङ्गस्याच्-
स्थानिककार्यस्यैतवस्य अन्यानन्तर्यनिमित्तकत्वाभावात् ।
जातस्य बहिरङ्गस्येत्युक्त्या 'अयजे इन्द्रं धियती'त्यादौ बहिरङ्गदीर्घ-
गुणादेरसिद्धत्वं सिद्धम् । अत एव 'इण्ङिःशीनामाद्गुणः सवर्णदीर्घत्वाच्छ-
च्छन्दस्य अन्तरङ्गलक्षणत्वादी'त्यादि सङ्गच्छते । अत एव 'ओमाङोश्चे'-
त्याङ्ग्रहणं चरितार्थम् । तद्धि 'शिव+आ+इही'ति स्थिते परमपि सवर्ण-
दीर्घं बाधित्वा धातूपसर्गकार्यत्वेन अन्तरङ्गत्वाद् गुणे वृद्धिबाधनार्थम् ।
न च 'अक्षद्यूरि'त्यत्र यणि कृते ऊठोऽसिद्धत्वाद्वलिलोपापत्तिरिति
वाच्यम्; अचोऽन्यानन्तर्यनिमित्तकेऽन्तरङ्गे कर्तव्ये कृते च तस्मिन् यदन्त-
रङ्गं प्राप्नोति तत्र च कर्तव्ये नासिद्धत्वमिति तदर्थात् । असिद्धपरिभाषाया
अनित्यत्वेन तद्वारणे त्वस्या वैयर्थ्यं तेनैव सिद्धेः ।
अत एव 'नलोपः सुपि'ति सूत्रे कृति तुग्ग्रहणं चरितार्थम् ; अन्यथा
अन्तरङ्गे बहिरङ्गे वा यत्र अचोरानन्तर्यं तत्रानेन निषेध इति प्राचीनव्याख्यां
खण्डयन्नाह—परिभाषार्थस्त्विति । अनुवृत्तिसूचनादिति । अन्तरङ्गपरिभाषाया 'वाह ऊठ्'-
सूत्रदेशस्थत्वेन 'नाजानन्तर्यं' इति वचनस्य 'षत्वतुकोर'िति देशस्थत्वेन अनुवृत्त्यसम्भव
इति प्राञ्चः ।
वस्तुतस्तु—अनुवृत्तौ पूर्वपाठस्य निमित्तत्वम्, न तु पूर्वदेशीयत्वस्य । अत एव
कार्यकालपक्षे संज्ञापरिभाषयोर्विधिदेशीयत्वेऽपि तत्तत्पूर्वपठितसूत्रीयपदानां तत्र तत्रानु-
वृत्तिः सिद्धयति । यद्वा—बहिष्ट्वपदार्थस्य नित्यसाकाङ्क्षतया उपस्थितत्वात्तादृशाजा-
नन्तर्यनिरूपितस्यैव तस्य ग्रहणेनान्तरङ्गत्वस्य लाभसम्भवात् । अत एवेति । जातबहि-
रङ्गस्थले एव निषेधस्वीकारादित्यर्थः । एवमेवोत्तरत्रात एवेत्यस्यार्थो बोध्यः ।
नासिद्धत्वमितीति । प्राङ्नये तु 'वलिलोपे' इति निषेधेन तत्सिद्धिः ।
खण्डयन्निति । 'अन्तरङ्गे बहिरङ्गे वा' इत्युभयोरुपादाने 'पचावेदम्' इति लक्ष्या-
सिद्धिः, 'अचोरानन्तर्यम्'त्युक्तौ धर्मिग्राहकमानविरोधश्चेति भावः ।
मूले—अचोऽन्यानन्तर्यमिति । अज्निष्ठमन्यनिरूपितमानन्तर्यमिति तदर्थः । अन्यश्च
सप्तम्यन्ततया पञ्चम्यन्ततया वा उपात्तपदबोध्यो ग्राह्यः ।
मूले—अभावादिति । 'धातोरि'त्यनुवृत्तस्य विहितविशेषणत्वादिति भावः ।

'वृत्रहभ्यामि'त्यादौ बहिर्भूतभ्याम्निमित्तकपत्वाश्रयत्वेन बहिरङ्गतया
नलोपस्यासिद्धत्वेन सिद्धेस्तद्वैयर्थ्यं स्पष्टमेव । मम तु तुक्यजानन्तर्यसत्त्वा-
न्न दोषः ।
न चैवं सति 'ह्रस्वस्य पिती'ति सूत्रस्थभाष्यविरोधः, तत्र हि
'ग्रामणिपुत्र' इत्यत्र 'इको ह्रस्वोऽङ्च' इति ह्रस्वे कृते तुकमाशङ्क्य ह्रस्वस्य
बहिरङ्गासिद्धत्वेन समाहितम्, 'नाजानन्तर्य' इत्यस्य सत्त्वे तत्र तदप्राप्ते-
रसङ्गतिः स्पष्टैवेति वाच्यम् ; तेन भाष्येणास्या अनित्यत्वबोधनात् । एत-
ज्ज्ञापकेन अन्तरङ्गपरिभाषाया अनित्यबोधनस्यैव न्याय्यत्वात् ।
अत एव 'अचः परस्मिन्नि'ति सूत्रे भाष्ये 'पटु+ई+आ' इत्यत्र पर-
यणादेशस्यानयाऽसिद्धत्वात् पूर्वयणदेशः साधितः । अत एवैषा भाष्ये
पुनः क्वापि नोल्लिखिता । अत एवान्तरङ्गपरिभाषामुपक्रम्य "विप्रतिषेध-
सूत्रेऽस्या बहूनि प्रयोजनानि सन्ति, तदर्थमेषा परिभाषा कर्तव्या, प्रति-
विधेयं च दोषेष्वि"त्युक्तं 'सम्प्रसारणाच्चे'ति सूत्रे भाष्ये । प्रतिविधानं च
परिभाषाविषयेऽनित्यत्वाश्रयणमेवेति ध्वनितमित्यलम् ॥ ५१ ॥
साधित इति । न चात्र जातस्येति निवेशात् एतदप्राप्तिरिति वाच्यम् ; तन्निवेश-
स्याप्यनित्यत्वमूलकत्वेन अदोषात् । पुन क्वापीति । सिद्धान्तिनेति शेषः । यद्वा—'षत्व-
तुकोर'त्यस्याग्रे पुनः क्वापि नोक्तेत्यर्थः । एतेन—विप्रतिषेधसूत्रे पूर्वपक्षिणा भाष्य-
कृताऽस्याः कण्ठत उक्तत्वेन एतच्चिन्त्यमित्यपास्तम् । ध्वनितमिति । तत्र 'नाजानन्तर्यं'
इत्यादिना पृथक् प्रतिविधानमनुक्त्वा तथाकथनात् प्रतिविधेयशब्दस्यैकवचनान्तत्वात्
दोषशब्दस्य बहुवचनान्तत्वाच्च बहूनां दोषाणां परिभाषाऽनित्यत्वरूपमेकं प्रतिविधान-
मिति भाष्यकारो मन्यते । किञ्च 'नाजानन्तर्य' इति प्रतिविधानं विप्रतिषेधसूत्रप्रति-
पादितं सिद्धान्ती यद्यावश्यकत्वेनाभिप्रेष्यत्, तदा तत्र प्रतिविधानमप्युक्तमित्येवावक्ष्यत् ।
अलमिति । वस्तुतः—अननुगतानित्यत्वकल्पनापेक्षया वचनारम्भ एव साधीयान् ।
किञ्च एवं वक्ष्यमाणपरिभाषाणामप्यनावश्यकत्वापत्तिः, अन्तरङ्गपरिभाषाया अनित्यत्व-
कल्पनया तत्तज्ज्ञापकोपपत्तेरिति दिक् ॥ ५१ ॥
वचनारम्भ एव साधीयानिति । 'ह्रस्वस्य पिति कृति तुक्' इति सूत्रस्थभाष्य-
विरोधस्तु न, सन्निपातपरिभाषायां स्वेनैव तस्यैकदेश्युक्तित्वोपवर्णनात् । ननु 'एधस्वेदम्' इत्यत्र
'सवाभ्यां वामौ' इत्यमादेशापत्तिः, तत्सूत्रे अचोऽन्यानन्तर्यसत्त्वेन 'नाजानन्तर्य' इति निषेधात्
अन्तरङ्गपरिभाषाया अप्राप्तेः । एवं 'औजिढत्' इत्यत्र 'ढ्रलोपे पूर्वस्य दीर्घोऽणः' इति दीर्घापत्तिः,
'अम्बाऽत्र' इत्यत्र ह्रस्वापत्तिश्च । आद्ये द्वित्वासिद्धस्य अन्त्ये च दीर्घासिद्धत्वस्य 'नाजानन्तर्य'

२०० परिभाषेन्दुशेखरः [ २ प्रकरणे-
नन्वेवं 'गोमत्प्रिय' इत्यादौ पदद्वयनिमित्तकसमाश्रितत्वेन बहिरङ्गं
लुकं बाधित्वा अन्तरङ्गत्वात् हल्ङ्यादिलोपे नुमादयः स्युरत आह—
अन्तरङ्गानपि विधीन् बहिरङ्गो लुग्बाधते ॥ ५२ ॥
—: ❀ :—
अत्र च 'प्रत्ययोत्तरपदयोश्चे'ति सूत्रं ज्ञापकम् । 'त्वत्कृतमि'त्यादौ
लुगपेक्षया अन्तरङ्गत्वाद्विभक्तिनिमित्तेन 'त्वमावेकवचने' इत्यनेन सिद्ध
इदं व्यर्थं सत्तज्ज्ञापकम् ।
हल्ङ्यादिलोपे नुमादयः स्युरिति । परत्वान्नित्यत्वाच्च दीर्घं बाधित्वेत्यर्थः । न च
पूर्वं नुमि उपधायामचोऽभावात् सूत्रारम्भसामर्थ्येन पूर्वं दीर्घ एव स्यादिति वाच्यम् ;
उपधाग्रहणस्य तत्र पूर्वमात्रोपलक्षकत्वेन सामर्थ्याभावात् पूर्वं दीर्घाप्रवृत्तेः । न चैव-
मपि हल्ङ्यादिलोपं नुमं च तक्रन्यायेन दीर्घो बाधेतेति सर्वथाऽवतरणासङ्गतिरिति
वाच्यम् ; हल्ङ्यादिलोपविषये तक्रन्यायाप्रवृत्तेर्वक्ष्यमाणत्वात् आपाद्यमानेऽर्थे न्याया-
नादराच्चेत्याशयात् ।
अन्तरङ्गानपीति । अपिना परादिसङ्ग्रहः, तेन 'ह्यः श्वः' इत्याद्यव्ययेषु हल्-
ङ्यादिलोपं परमपि बाधित्वा 'अव्ययादाप्सुप' इति लुक्सिद्धिः ; अन्यथा हल्ङ्यादि-
लोपे असन्तत्वाद्दीर्घापत्तिरिति भावः ।
नन्वेवं 'त्वं कुलमि'त्यादौ 'ङेः प्रथमयोरि'त्यमं बाधित्वा 'स्वमोरि'ति लुक्
स्यात्, 'भवतादि'त्यत्र तातङं बाधित्वा हेर्लुक् च स्यात्, 'तत्कुलमि'त्यत्र परमप्यत्वं
बाधित्वा 'स्वमोरि'ति लुकि 'त्यदादिभ्यश्चे'ति वार्तिकासङ्गतिश्चेति चेन्न ।
आद्ये 'शिशीनुमुलुग्विधी'ति वार्तिकारम्भसामर्थ्येन एतदप्रवृत्तेर्युष्मदस्मदोरलिङ्गत्वेन
लुकोऽप्राप्तेश्च । 'भवतादि'त्यत्र त्वस्या ज्ञापकसिद्धत्वेन असार्वत्रिकत्वादिति शेखरोक्त-
समाधानस्य त्वयाऽप्याश्रयणीयत्वात् । अत्राऽपिशब्दाभावेऽपि तातङोऽनैमित्तिकत्वेन
इति निषेधात् । 'नाजानन्तर्य' इति परिभाषाया अनित्यत्वाश्रयणे तु 'षत्वतुकोरसिद्धः' इति
तुग्ग्रहणेन 'अन्तरङ्ग'परिभाषाया एव अनित्यत्वज्ञापनमुचितमिति चेन्न । 'अन्तरङ्ग'परिभाषा-
खण्डनावसरे पूर्वोक्तदोषाणामुद्धृतत्वात् ॥ ५१ ॥
अपिना परादिसङ्ग्रह इति । अपिरत्र 'दण्डापूपिक'न्यायद्योतनार्थः, न तु 'कैमुतिक'-
न्यायद्योतनार्थ इति भावः । कैमुतिकन्याये हि अन्यार्थे तात्पर्यं पर्यवसीयते, स्वार्थे निषेधश्च
भवति । यथा 'दोषा वाच्या गुरोरपि' इत्यत्र गुरोस्तु दोषा नैव वाच्याः, तथा सति छात्रत्व-
भङ्गापत्तेः, किन्तु अन्येषां सर्वेषामपि वाच्या इत्यर्थः । दण्डापूपिकन्यये तु 'केसरिणमपि हन्यात्'
इत्यादौ केसरिहन्तृत्वम्, अन्येषामपि सत्वानाञ्च हन्तृत्वं लभ्यते । तथैव प्रकृते नित्यादपि बलीयान्,
परादपि बलीयानित्यर्थः । एवञ्च परिभाषायां बहिरङ्गत्वमुपलक्षणमात्रमिति तत्त्वम् ।

ननु ‘तव पुत्रस्त्वत्पुत्र’ इत्यादौ तव-ममादिबाधनार्थं तदावश्यकमिति
चेत्, एवं तर्ह्यत्रत्यमपर्यन्तग्रहणानुवृत्तिस्तज्ज्ञापिकेति भाष्यकृतः ।
अन्तरङ्गत्वाल्लुगापत्तिवारणे गत्यन्तराभावात्, ‘यश्चोभयोः समो दोषः परिहारस्तयोः
सम’ इति न्यायेन अपिशब्दनिवेशे दोषदानस्यानुचितत्वाच्च । ‘तत्कुलम्’ इत्यत्र परिभाषा-
यामपिशब्देन लुको ‘दण्डापूपिक’न्यायेन पराद्यन्तरङ्गान्तश्शास्त्रबाधकत्वबोधनेऽप्यपवाद-
शास्त्रबाधकत्वे मानाभावात् ‘उपसञ्जनिष्यमाण’न्यायेन ‘अतोऽम्’त्यस्य विषये लुको-
ऽप्रवृत्तेर्वार्तिकस्य अमादेशबाधनायाऽऽवश्यकत्वात् ।
केचित्तु— ‘भवतादि’त्यत्र लुकोऽप्रवृत्तये ‘तुह्योरि’ति सूत्रं तुहि इति पृथक् पदं
लुप्तषष्ठ्यन्तम्, ओसिति पञ्चम्यन्तम् । ‘अश्च उश्चे’ति समाहारद्वन्द्वः ।

सिद्धे तदनुवृत्तिर्व्यर्था सत्येतज्ज्ञापिकेति भावः । ननु मपर्यन्तानुवृत्त्यभावे सर्वादेश-
विधानाय सूत्रस्य चरितार्थत्वेन वार्तिककारमते तक्रन्यायासत्त्वेन अपवादत्वाभावाद्
भाष्यमते तक्रन्यायेनापवादत्वेऽपि उत्सर्गेति नियमाभावाज्ज्ञापकासम्भवः । अत एव
द्वितीयद्विर्वचनेन प्रथमद्विर्वचनबाध इति चेन्न । भाष्यमते यत्रापवादशास्त्रीय-
'प्रत्ययोत्तरपदयोश्च' इत्यस्याप्राप्तेः । न च तवममादेशोत्तरं स्थानिवद्भावेन युष्मच्छब्दत्वमादाय
तत्प्राप्तिरिति वाच्यम् ; तत्रापि मपर्यन्तस्यानुवृत्त्या तस्य चालुमात्रवृत्तिधर्मघटिततया स्थानिव-
द्भावाप्राप्तेरिति चेत्--सत्यम् । 'उपसञ्जनिष्यमाण'न्यायेन तवाद्यादेशबाधकत्वसिद्धेः । यदि पूर्वं
तवममौ न स्याताम्, तर्हि सामसिक्लुकि उत्तरपदपरत्वसम्भावनया तत्प्राप्तिसम्भावनायाः
सत्त्वादिति भावः ।
ननु उत्सर्गशास्त्रप्रवृत्त्यसम्भावनायां द्वित्वोत्तरं 'दधती'त्यादौ एककालावच्छेदेन उत्सर्गाप-
वादयोः प्राप्तौ सत्यां तदप्राप्तियोग्येऽचरितार्थ्यरूपबाधबीजसत्त्वेन तत्र 'उपसञ्जनिष्यमाण'न्यायेन
बाधोऽस्तु । प्रकृते तु 'युष्मद् + ङस्, पुत्र + सु' इत्यस्यामवस्थायामुत्तरपदस्य ङसा व्यवधानात्
'प्रत्ययोत्तरपदयोश्च' इत्यस्याप्राप्त्या तदप्राप्तियोग्यस्थले अचरितार्थ्यरूपबाधबीजस्याभावात्
कथं बाधकत्वमिति चेत्-सत्यम् । 'तदप्राप्तियोग्येऽचारितार्थ्यम्'त्यत्र प्राप्तिपदेन प्राप्ति-प्रवृत्त्येत-
रन्यतरस्य ग्रहणात् । प्राप्तिश्च उद्देश्यतावच्छेदकक्रान्तिः, प्रवृत्तिश्च विधेयतावच्छेदकसम्बन्धेन
विधेयवैशिष्ट्यम् । तथा च 'युष्मद् + ङस्, पुत्र + सु' इत्यत्र 'तवममौ ङसि' इत्यस्य प्राप्तिः, लुगु-
त्तरञ्च 'प्रत्ययोत्तरपदयोश्च' इत्यस्य प्राप्तिरित्येकलक्ष्यावच्छेदेन उभयोः प्राप्तिरस्त्येव । 'उभयो-
रेककालावच्छेदेन प्राप्तौ सत्यामेव बाधकता' इति नियमो नाङ्गीक्रियते । उत्सर्गशास्त्रीयप्राप्ति-
प्रवृत्त्यन्यतरतानाक्रान्तेऽचारितार्थ्यमात्रमपेक्षितम् । 'त्वत्पुत्रः' इत्यादौ लुकः प्राक् 'तवममौ ङसि'
इत्येतत्प्राप्तिसत्त्वात् न तदप्राप्तियोग्यता वर्तते तत्रेति बाधकत्वं युक्तमेवेति बोध्यम् ।
नन्वेवं सति अनडुह्-शब्दस्थकौमुदीग्रन्थो विरुध्येत, लक्ष्यासिद्धिश्च स्यात् । तथा हि-
"आदित्यधिकारात् अवर्णात्परोऽयं नुम् । अतो विशेषविहितेनापि नुमा आम् न बाध्यते, अमा च
नुम् न बाध्यते" इति तत्रोक्तम् । एतेन आम्-नुमोरेककालावच्छेदेन प्राप्तिर्वारिता, एककाले प्राप्तौ
सत्यामेव बाध्यबाधकत्वमिति तदाशयात् । सम्प्रति आदित्यधिकारेऽपि समानकालिकप्राप्तावेव
बाधकत्वमिति नियमाभावेन नुमा आम्बाधः स्यात् , 'अनड्वान्' इति च न स्यादिति चेत् ,
अत्राहुः--तत्र आदित्यधिकारसामर्थ्याद् बाधाभावः । उपजीव्यविरोधाच्च आकार-
मुपजीव्य जायमानो नुम् कथं तद्बाधकः स्यात् । एवञ्च सामर्थ्यादत्र 'तक्रकौण्डिन्य'न्यायप्रवृत्त्या
न विरोधो नापि लक्ष्यविसंवादश्चेति तत्त्वम् ।
वार्तिककारमत इति । तन्मते तदप्राप्तियोग्येऽचारितार्थ्ये सति कृतेऽप्यचारितार्थ्यरूप-
सर्वथा निरवकाशत्वे एव बाधकत्वमिति भावः । उत्सर्गेति नियमाभावादिति । भाष्यमते
कृते चारितार्थ्येऽपि विषयभेदेऽपि बाधसम्भवेन तत्र 'उत्सर्गे'ति न्यायाविषयत्वादिति भावः ।
तक्रन्यायाविषये 'उत्सर्गसमाने'ति न्यायः प्रवर्तते न वा ? आद्ये एकाचो द्विर्वचनस्य द्वितीय-
द्विर्वचनेन बाधकत्वं भाष्ये उक्तं न सङ्गच्छेत । द्वितीये मपर्यन्तानुवृत्तिवैयर्थ्याभावात् ज्ञापकपर-
भाष्यविरोधः । यस्मात् भाष्याविरोधाय ज्ञापकत्वघटनाय चास्य न्यायस्यानुगतरूपेण प्रवृत्ति-
लक्ष्यमुच्यते--भाष्यमत इति । अत्र अपवादशास्त्रीयावच्छेदकता च पर्याप्त्या ग्राह्या, अन्यथा
एकाच्त्वस्य उभयावच्छेदकत्वेन अनिष्टं स्यात् ।

५२ प० विचारः ] तत्त्वप्रकाशिकासमलङ्कृत-भूतिभूषितः २०३
स्थानितावच्छेदकमूत्सर्गशास्त्रीयस्थानितायाः साक्षात्परम्परया वाऽवच्छेदकं तत्रो-
त्सर्गसमानेति नियमस्यावश्यप्रवृत्तेः स्वीकारात्, प्रकृते च अपवादप्रत्योत्तरपदयोरित्ये-
तच्छास्त्रीयस्थानितावच्छेदकस्य युष्मच्छब्दत्वस्य उत्सर्गशास्त्रीयस्थानितायाः परम्परया
अवच्छेदकत्वेन उत्सर्गेति न्यायेन मपर्यन्तस्यैव आदेशसिद्धेस्तदनुवृत्तेर्ज्ञापकत्वस्य
सुस्थत्वादिति--केचित्।
यत्तु--मपर्यन्तानुवृत्त्यभावेऽपि 'प्रत्ययोत्तरपदयोश्चे'त्यस्य 'द्वन्द्वश्च प्राणी'-
त्यस्य समाहारसिद्धैकत्वानुवादकत्ववत् लाघवात् 'त्वमावेकवचने' इत्येतदनुवादत्व-
कल्पनेनास्यापि मपर्यन्त एव प्रवृत्त्या तद्वैयर्थ्येन एतत्परिभाषानुमानमिति । तन्न ;
'द्वन्द्वश्च प्राणी'त्यादेः समाहार एकत्वस्य सिद्धत्वेन इतरयोगेऽपूर्वतद्विधायकत्वकल्पना-
पेक्षया लाघवात्तदनुवादकत्वकल्पनेऽप्यस्य कस्मिन्नप्यंशे अनुवादकत्वासम्भवेन त्वदुक्त-
कल्पनया ज्ञापकत्वयोजनस्याशक्यत्वात् ।
अन्ये तु--उक्तसूत्रे तदनुवृत्तावन्तरङ्गत्वात् त्वादेशे मपर्यन्तासम्भवेनैतत्सामर्थ्येन
उक्तपरिभाषा कल्प्यत इति वदन्ति ।
अन्ये तु--'प्रत्यय' इत्यधिकारे कर्तव्ये 'अङ्गस्ये'त्यधिकारकरणमस्यां ज्ञापकम्,
तत्फलं 'पञ्चक्रोष्ट्री'ति । अत्र हि पञ्चभिः क्रोष्टृभिः क्रीतमित्यर्थे तद्धितस्त्रीप्रत्य-
ययोर्लुक्‍यपि प्रत्ययलक्षणेनाङ्गसंज्ञायां 'स्त्रियां च'ति तृज्वत्त्वं भवति । 'प्रत्यय' इत्य-
धिकारे तु 'न लुमताङ्गस्ये'ति प्रत्ययलक्षणनिषेधेन प्रत्ययपरत्वाभावात्तृज्वत्त्वानापत्तिः ।
एतत्परिभाषाभावे तु 'प्रत्यय' इत्यधिकारेऽप्यन्तरङ्गत्वात् पूर्वमेव तृज्वत्त्वे 'अङ्गस्ये'-
त्यस्य वैयर्थ्यं स्पष्टमेवेति वदन्ति ।
केचित्तु--'त्वमावेकवचने' इति सूत्रे 'विभक्तौ' इत्यनुवृत्तिरेतज्ज्ञापिका । तत्फलन्तु
इति केचिदिति । इदं चिन्त्यम्--'छन्दसि वनमेके' इत्यत्रायं नादेशापवादः, तेन
'उत्सर्गसमाने'ति न्यायात् तकारस्यैवेति शेखरग्रन्थविरोधात्, लक्ष्यासिद्धेश्च । तत्रापवादशास्त्रीय-
स्थानितावच्छेदकम् असितशब्दत्वं तेनोत्सर्गशास्त्रीया स्थानिता कालत्रयेऽप्यनवच्छिन्नैव इति
'उत्सर्गसमाने'त्यस्याप्रवृत्तेः ।
वस्तुतस्तु--यथा इनमकजादिषु मित्त्वादिना न्यायबाधः, एवम् 'अजादेर्द्वितीयस्ये'त्यत्रापि
द्वितीयग्रहणेन बाध एव वाच्यः 'उत्सर्गसमाने'ति न्यायस्य । एवञ्चास्य प्रवृत्तिः कुत्रेति चिन्ताया
नैवावकाशः इति तत्त्वम् । यद्वा--अपवादशास्त्रीयोद्देश्यतापर्याप्त्यधिकरणवृत्त्युद्देश्यताकत्वं यत्रो-
त्सर्गशास्त्रस्य, तत्रायं न्यायः प्रवर्तते । असितशब्दवृत्त्युद्देश्यता वर्णादानुदात्तेत्येतच्छास्त्रीयाऽस्त्येव,
तस्य वर्णवाचकत्वात् । द्वितीयेकाजनिष्ठा च उद्देश्यता नैकाच इति शास्त्रीयेति न दोषः ।
अन्ये त्विति । वस्तुतः--इदं ज्ञापकं 'वार्तिकरीत्या' इत्यादिग्रन्थेन स्फुटीभविष्यति ।
अङ्गस्येत्यधिकारकरणमिति । ननु 'प्रत्यय' इत्यधिकारे मात्राधिक्येन गौरवात् कथमिदमुपपद्यत
इति चेन्न । 'यस्मात् प्रत्ययविधिस्तदादिप्रत्ययेऽङ्गम्' इति संज्ञासूत्रकरणेन लाघवात् 'निरुतं
दुरुतम्' इत्यत्र च 'प्रत्यये' इत्यनेन आक्षिप्ततदादिघटकस्यैव हलो ग्रहणमिति न दोष इति बोध्यम् ।
विभक्तावित्यनुवृत्तिरिति । तदनुवृत्तौ च 'प्रत्ययोत्तरपदयोश्च' इति सूत्रमेव ज्ञापकम् ।

२०४ परिभाषेन्दुशेखरः [ २ प्रकरणे-
युष्मदादिभ्य आचारक्विप् तु न सम्पूर्णसूत्रस्य ज्ञापकतापरभाष्य-
प्रामाण्यात् ‘ह्रस्वनद्याप’ इति नुड्विधायकसूत्रस्थभाष्यप्रामाण्येन हलन्तेभ्य
‘युष्मत्सुन्दरपुत्र’ इत्यत्रैतदप्रवृत्तिरेव । एतत्परिभाषासत्त्वे तु विभक्तिपदानुवृत्तेः
सत्त्वासत्त्वयोरपि त्वमयोर्दुर्व्वारतया तदसङ्गतिः स्पष्टैवेति प्राहुः ।
अन्ये तु—त्वमेति सिद्धे ‘प्रत्ययोत्तरपदयोश्चे’त्यस्य वैयर्थ्येन सामर्थ्यात्त्व-
ममादिशास्त्रबाधककल्पनापेक्षया अन्तरङ्गपरिभाषाप्रवृत्तिबोधकैतत्परिभाषाज्ञापकत्व-
स्यैवौचित्यमिति वदन्ति ।
परे तु—त्वममौ ङ्स्यलुकीति न्यासेन अलुकीत्यस्य ‘तुभ्यमह्यौवि’त्यत्र सम्ब-
न्धेन च ‘त्वत्पुत्र’ इत्यादौ त्वममादिव्यावृत्त्या ‘तव पुत्र’ इत्यादावलुक्समासे व्यासे
च तवादिसिद्ध्या प्रत्ययोत्तरेति सूत्रमेवोक्तार्थे ज्ञापकम् । ज्ञापिते त्वस्मिन्वचने
‘त्वदीयस्त्वत्पुत्र’ इत्यादौ ‘त्वमावेकवचने’ इत्यस्य विभक्तिपरत्वाभावेनाप्राप्त्या त्वा-
द्यादेशार्थं सूत्रं तच्चरितार्थमिति प्राहुः ।
‘ह्रस्वनद्याप’ इति नुड्विधायकसूत्रस्थभाष्येति । तत्र हि ‘अथास्य कस्मान्न भवती’-
त्यादिना ‘कास्प्रत्यया’दिति विहितस्यामो नुटमाशङ्क्य, ‘सानुबन्धकत्वेन समाधा-
योक्तम्—‘स तर्ह्यर्थमर्थमनुबन्धः कर्तव्यः । ननु चावश्यमित्संज्ञापरित्राणार्थमनुबन्धः
कर्तव्यः । नार्थ इत्संज्ञापरित्राणार्थेन । इत्संज्ञाकार्याभावादित्संज्ञा न भविष्यति ।
इदमस्तीत्कार्यं ‘मिदचोऽन्त्यात्पर’ इति । प्रत्ययान्तादयं विधीयते तत्र नास्ति विशेषः,
‘मिदचोऽन्त्यात्पर’ इति वा परत्वे परश्चेति वे”ति ।
अत्र कैयटः—‘‘हलन्तेभ्य आचारक्विबन्तेभ्य आम्स्यस्त्येव विशेषः । नैतदस्ति,
ज्ञापकत्वस्यैवौचित्यमितीति । वस्तुतस्तु—अनैयायिकबाधकल्पनापेक्षया नैयायिकबाध-
कल्पनाया एवौचित्येन प्रकृते ‘येन नाप्राप्ति’न्यायमूलकनैयायिक-त्वममादिबाधककल्पनामनादृत्य
परिभाषाकल्पनाद्वारा त्वममादिबाधककल्पनाया अनैयायिक्या अनीचित्यमेव । अत एव ‘अकः
सवर्णे दीर्घः’ इत्यनेन निरवकाशमूलक-‘येन नाप्राप्ति’न्यायेन ‘इको यणचि, आद्गुणः’ इत्यनयो-
र्बाधसिद्धिः । अन्यथा ‘अकः सवर्णे दीर्घः’ इत्यनेन शास्त्रद्वयबाधकल्पनापेक्षया सामर्थ्यात् ‘तस्मि-
न्निति’ परिभाषापोपस्थिताब्यवहितांशत्यागकल्पनेनैव ‘देवदत्तः’ इत्यादौ दकारेण व्यवधानेऽपि
वकाराकार-दकाराकारयोर्दीर्घविधानेन चारितार्थ्ये ‘इको यणचि, आद्गुणः’ इत्यनयोर्बाधो
न स्यात् ।
प्राहुरिति । न च ‘तव पुत्रः प्रियो यस्य’ इति त्रिपदबहुव्रीहौ मध्यमपदेन व्यवधानात्
उत्तरपदपरत्वाभावेन ‘सूत्राप्राप्त्या परिभाषाया इदानीमभावेन तवादेशप्रवृत्तिः, अलुकि तु नेति
फलभेदापत्तिरिति वाच्यम्; व्यधिकरणपदबहुव्रीहिकल्पनापेक्षया परिभाषाज्ञापकत्वस्यैवौचितत्वा-
दिति भावः ।
ननु युष्मदस्मच्छब्दाभ्यामाचारक्विपि विभक्तिपरकत्वाभावेन ‘त्वमावेकवचने’ इत्यस्य
प्राप्त्यभावेन ‘प्रत्ययोत्तरपदयोश्च’ इत्यस्य चारितार्थ्यसद्भावेन ‘त्वममादिबाधनार्थमि’त्युक्ति-
रसङ्गतैव, सति फलान्तरे बाधकबाधनार्थत्वोक्तेरयुक्तत्वादत आह मूले—युष्मदादिभ्य
आचारेति ।
अत्र कैयट इति । अस्य ‘इत्याह’ इत्यग्रिमेण साकमन्वयः ।

त्तित्त्वेन"?
Look at: इ - त्य - नु - वृ - त्ति - त्वे - न. It has 'त्ति' and 'त्वे' (single त in त्वे). So "इत्यनुवृत्तित्वेन".

Line 27:
"णिजुत्पत्तेर्विभक्तिपरत्वाभावात् इति शेखरमतम् ।"
Wait, is it "णिजुत्पत्तेर्विभक्तिपरत्वाभावादिति" or "णिजुत्पत्तेर्विभक्तिपरत्वाभावात् इति"?
Looking at line 27:
"णिजुत्पत्तेर्विभक्तिपरत्वाभावादिति" -> wait:
णि जु त्प त्ते र्कि [र्वि] भ क्ति प र त्वा भा वा दि ति
Look at the syllable before 'ति': 'दि'!
'भा' 'वा' 'दि' 'ति' -> भावादिति!
Yes, भावादिति शेखरमतम् । Not भावात् इति!

Line 28:
"अस्मद्गुरुचरणास्तु--अनभिधानं नाभिधेयमिति प्राहुः । तथा हि, 'प्रत्ययोत्तरपदयोश्च'"
Yes!

Line 29:
"इत्यत्र 'विभक्तौ' इत्यनुवर्तते न वा ? स्वीकृते सम्बन्धे प्रत्ययोत्तरपदाव्यवहितपूर्वत्वविशिष्टविभक्त्य-"
Yes!

Line 30: