परिभाषेन्दुशेखर (नागेश भट्ट - व्याकरण परिभाषा सिद्धान्त एवं भैरवी टीका सटीक)

१९८ परिभाषेन्दुशेखरः [२ प्रकरणे-
परिभाषार्थस्तु—अचोऽन्यानन्तर्यनिमित्तकेऽन्तरङ्गे कर्तव्ये जातस्य
बहिरङ्गस्य बहिष्ट्वप्रक्लृप्तिः । बहिष्पदेन बहिरङ्गम्, तस्य भावो बहि-
रङ्गत्वम्। तत्प्रयुक्तासिद्धत्वस्य न प्रक्लृप्तिः, न प्राप्तिरिति। असिद्धं बहिरङ्ग-
मित्युकत्वा 'नाजानन्तर्य' इति वक्ष्यामीति भाष्योक्त्या तत्रत्यस्य अन्तरङ्ग
इत्यस्यानुवृत्तिसूचनात् । तेन 'पचावेदम'ित्यादौ न दोषः । अन्तरङ्गस्याच्-
स्थानिककार्यस्यैतवस्य अन्यानन्तर्यनिमित्तकत्वाभावात् ।
जातस्य बहिरङ्गस्येत्युक्त्या 'अयजे इन्द्रं धियती'त्यादौ बहिरङ्गदीर्घ-
गुणादेरसिद्धत्वं सिद्धम् । अत एव 'इण्ङिःशीनामाद्गुणः सवर्णदीर्घत्वाच्छ-
च्छन्दस्य अन्तरङ्गलक्षणत्वादी'त्यादि सङ्गच्छते । अत एव 'ओमाङोश्चे'-
त्याङ्ग्रहणं चरितार्थम् । तद्धि 'शिव+आ+इही'ति स्थिते परमपि सवर्ण-
दीर्घं बाधित्वा धातूपसर्गकार्यत्वेन अन्तरङ्गत्वाद् गुणे वृद्धिबाधनार्थम् ।
न च 'अक्षद्यूरि'त्यत्र यणि कृते ऊठोऽसिद्धत्वाद्वलिलोपापत्तिरिति
वाच्यम्; अचोऽन्यानन्तर्यनिमित्तकेऽन्तरङ्गे कर्तव्ये कृते च तस्मिन् यदन्त-
रङ्गं प्राप्नोति तत्र च कर्तव्ये नासिद्धत्वमिति तदर्थात् । असिद्धपरिभाषाया
अनित्यत्वेन तद्वारणे त्वस्या वैयर्थ्यं तेनैव सिद्धेः ।
अत एव 'नलोपः सुपि'ति सूत्रे कृति तुग्ग्रहणं चरितार्थम् ; अन्यथा
अन्तरङ्गे बहिरङ्गे वा यत्र अचोरानन्तर्यं तत्रानेन निषेध इति प्राचीनव्याख्यां
खण्डयन्नाह—परिभाषार्थस्त्विति । अनुवृत्तिसूचनादिति । अन्तरङ्गपरिभाषाया 'वाह ऊठ्'-
सूत्रदेशस्थत्वेन 'नाजानन्तर्यं' इति वचनस्य 'षत्वतुकोर'िति देशस्थत्वेन अनुवृत्त्यसम्भव
इति प्राञ्चः ।
वस्तुतस्तु—अनुवृत्तौ पूर्वपाठस्य निमित्तत्वम्, न तु पूर्वदेशीयत्वस्य । अत एव
कार्यकालपक्षे संज्ञापरिभाषयोर्विधिदेशीयत्वेऽपि तत्तत्पूर्वपठितसूत्रीयपदानां तत्र तत्रानु-
वृत्तिः सिद्धयति । यद्वा—बहिष्ट्वपदार्थस्य नित्यसाकाङ्क्षतया उपस्थितत्वात्तादृशाजा-
नन्तर्यनिरूपितस्यैव तस्य ग्रहणेनान्तरङ्गत्वस्य लाभसम्भवात् । अत एवेति । जातबहि-
रङ्गस्थले एव निषेधस्वीकारादित्यर्थः । एवमेवोत्तरत्रात एवेत्यस्यार्थो बोध्यः ।
नासिद्धत्वमितीति । प्राङ्नये तु 'वलिलोपे' इति निषेधेन तत्सिद्धिः ।
खण्डयन्निति । 'अन्तरङ्गे बहिरङ्गे वा' इत्युभयोरुपादाने 'पचावेदम्' इति लक्ष्या-
सिद्धिः, 'अचोरानन्तर्यम्'त्युक्तौ धर्मिग्राहकमानविरोधश्चेति भावः ।
मूले—अचोऽन्यानन्तर्यमिति । अज्निष्ठमन्यनिरूपितमानन्तर्यमिति तदर्थः । अन्यश्च
सप्तम्यन्ततया पञ्चम्यन्ततया वा उपात्तपदबोध्यो ग्राह्यः ।
मूले—अभावादिति । 'धातोरि'त्यनुवृत्तस्य विहितविशेषणत्वादिति भावः ।