परिभाषेन्दुशेखर (नागेश भट्ट - व्याकरण परिभाषा सिद्धान्त एवं भैरवी टीका सटीक)

१२ प० विचारः ] तत्त्वप्रकाशिकासमलङ्कृत-भूतिभूषितः ६३
मित्यपास्तम् ; ‘हयवरट्’सूत्रस्थेन ‘अयोगवाहानामुपदेशोऽलोऽन्त्यविधिः
प्रयोजनम् । वृक्षस्तत्र, नैतदस्ति प्रयोजनम् ; ‘निर्दिश्यमानस्येत्येव सिद्धमि’ति
भाष्येण विरोधात् ।
अनया परिभाषया ‘येन विधिर्‌’ति सूत्रबोधिततदन्तस्य स्थानित्वा-
भावबोधनं, यदागमा इति लब्धस्य च, तेन ‘सुपद्, उदस्थादि’त्यादिसिद्धिः ।
एषामपि ‘षष्ठीप्रकृतो’त्यादिनिरुक्तनिर्दिश्यमानत्वादित्यर्थः ।
वस्तुतस्तु—रीङादेरिव इयङुवङोङित्त्वमपि स्पष्टार्थमेव, ख्वोरित्यस्यापि निर्दिश्य-
मानत्वात् । ‘निर्दिश्यमानावयवेतरस्यादेशा न भवन्ती’त्यर्थस्यैव परिभाषया बोधनात्
‘धातोश्च ख्वोरि’ति निर्दिश्यमानावयवेतरत्वेनादेशनिषेधप्रवृत्तेः सुलभतया न तद्-
व्यावृतये ङित्त्वम् । अत एव मूले निर्दिश्यमानावयवरूपमेवेत्येवकार उपन्यस्तः ; निर्दिश्य-
मानावयवरूपमेव स्थानेन युज्यते, न तु निर्दिश्यमानावयवेतरदिति तदर्थः ।
भाष्येण विरोधादिति । केचित्तु—विसर्गस्याल्त्वेऽपि वर्णत्वाभावान्न भाष्य-
विरोध इति वदन्ति ।
ननु पूर्वोक्तनिर्दिश्यमानत्वलक्षणे तत्तच्छास्त्राभिन्नत्वनिवेशे गौरवमत आह—
अनयेति । ‘यदागम’परिभाषासहकारेण उपस्थितिविषयत्वाभावे सति ‘येन विधिर्‌’ति
शास्त्रसहकारेणोपस्थितिविषयत्वं निर्दिश्यमानत्वमिति भावः ।
निरुक्तनिर्दिश्यमानत्वादित्यर्थ इति । यद्यपि ख्वोरपि निर्दिश्यमानत्वम् ; तथापि
वृक्षप्रचलनन्यायेन धातुपदीयनिर्दिश्यमानस्यैवादेशः स्यादिति ङित्त्वं सावकाशम् ।
ननु धातुपदवद् वृक्षप्रचलनन्यायेन अङ्गपदीयनिर्दिश्यमानस्यैवादेशवारणाय ङित्त्वं सार्थक-
मिति कुतो नोक्तम् ? किञ्च रीङावधायकेऽङ्गस्यापि निर्दिष्टत्वादन्त्यादेशाय ङित्त्वस्य चरितार्थतया
‘रीङ्रिङोर्ङित्त्वं स्पष्टार्थमि’ति मूलोक्तिरसङ्गतावेति चेत्—सत्यम् ; व्यावत्र्यभावेन परिभाषा-
प्रवृत्त्यभावात् । निर्दिश्यमानस्यैवादेशो भवति, न तु तेन प्रतीयमानस्य द्वितीयोपस्थितिविषयस्येति
तदर्थः । यथा धातुपदांशे प्रवृत्तौ धात्वन्तस्य व्यावृत्तिस्तथाऽङ्गांशे प्रवृत्तौ अङ्गान्तस्येत्यादे-
र्व्यावृत्त्यासम्भवेन तदप्राप्तेः । एतन्मूलकमेव निर्दिश्यमानत्वलक्षणे षष्ठीप्रकृतिपदेन अङ्गरूपपदरूप-
प्रकृतिभिन्नैव प्रकृतिर्गृह्यत इत्यभियुक्ता वदन्तीति दिक् ।
मतान्तरमाह—वस्तुतस्त्विति । एतन्मते ‘निर्दिश्यमानस्येति’परिभाषा यत्र सञ्चारणीया
तत्सूत्रघटकनिर्दिश्यमानावयवस्यैवादेशो भवति, तत्सूत्रघटकनिर्दिश्यमानावयवेतरस्य तत्सूत्र-
घटकस्य निर्दिश्यमानस्य आदेशा न भवन्ति, सूत्रघटकयावन्निर्दिश्यमानावयवस्यादेशा भवन्तीति
यावत् । तथा च धातोर्पि निषेधेनेदं ङित्त्वं स्पष्टार्थमेवेति भावः ।
इति तदर्थं इति । निर्दिश्यमानावयवेतरस्य साक्षादेव स्थानेन सम्बन्धो निषिध्यते,
परम्परया तु भवत्येवेति न ‘तदोः’ति सूत्रे त्यदादीनामिति निर्दिश्यमानावयवेतरस्य परम्परया-
ऽन्वये बाधकाभाव इति बोध्यम् ।