परिभाषेन्दुशेखर (नागेश भट्ट - व्याकरण परिभाषा सिद्धान्त एवं भैरवी टीका सटीक)

८६ प० विचारः ] तत्त्वप्रकाशिकासमलङ्कृत-भूतिभूषितः २८९
न च अर्थाश्रयत्वेन ह्रस्वस्य बहिरङ्गतयाऽसिद्धत्वम् ; अर्थकृतबहि-
रङ्गतवानाश्रयणस्योक्तत्वात् । किञ्च ‘षत्वतुकोरसिद्ध’ इत्येतद्बलात् कृति-
तुग्ग्रहणाच्च तुग्विधौ बहिरङ्गपरिभाषाया अप्रवृत्तेः ।
सर्वविधसन्निपातग्रहणादेव वर्णाश्रयः प्रत्ययो वर्णविचालस्यानिमित्तं
स्यादित्येतत् परिभाषादोषनिरूपणावसरे वार्तिककृतोक्तम् । नहि प्रत्ययः
पूर्वपरसन्निपातनिमित्तकः, स एव च सन्निपातशब्देन गृह्यत इति मत्वा न
प्रत्ययः सन्निपातनिमित्तक इति शङ्कायां तदभ्युपेत्याङ्गसंज्ञा तर्ह्यनिमित्तं
स्यादित्येकदेशिनोक्तमिति न तद्भाष्यविरोधः । किञ्चैवं ‘शैवो गार्ग्यो
वैनतेय’ इत्यादावपि अङ्गसंज्ञाया लोपनिमित्तत्वानापत्त्या वर्णाश्रय इत्यस्य
वैयर्थ्यम् ।
ह्रस्वस्यैव तुगागम इत्यभिप्रायेण । तत्पक्षे ह्यागमसन्निधाने तद्विशिष्टेऽच्त्वेऽपि तकारस्य
समुदायावयवत्वम् अवयवावयवन्यायगम्यं पाश्चात्यमिति आगमविधानकालिकाजन्तत्व-
विघातो दुर्वार एव । ह्रस्वान्तस्य तुगागमे तु यदागमन्यायेन विधानवेलायामेव अव-
यवत्वंग्रह इति नास्त्यजन्तविघात इति बोध्यम् ।
वार्तिककृतोक्तमिति । अन्यथा पूर्वपरसन्निपाताभावादेतद्विरोधः स्पष्ट एव । एक-
देशिनोक्तमिति । ननु विशेष्यविशेषणसन्निपातं बुद्ध्वा प्रवृत्तं भाष्यं कुतो नैकदेशीति
चेन्न । मानाभावात्, 'जराया जरस्'त्यादिसूत्रारम्भसामर्थ्येन आतिदेशिकसन्निपात-
विघाताभावमादाय तदप्रवृत्तिर्नेत्यत्र अतिदेशपदेन एकदेशविकृतन्यायातिरिक्तस्य ग्रहणेन
अङ्गत्वस्य विघाताभावादङ्गसंज्ञा तर्ह्यनिमित्तमिति भाष्ये एवैकदेश्युक्तिकथनस्य
युक्तत्वात् । अत एव ‘अजरांसी’त्यत्र जरसादेशोत्तरं नुम् भाष्ये उक्तः ; अन्यथा अङ्गत्व-
स्याऽऽदेशेन विघातेन नुमोऽप्राप्त्या तदसङ्गतिः । अत एव च ‘वर्णाश्रयः प्रत्यय’ इति
प्रत्युक्तम् ; अन्यथा ‘शैव’ इत्यत्रापि अङ्गत्वविघातेन वर्णाश्रय इति कथनमयुक्तमेव स्यात् ।
अत एव कतेर्नामीति वक्तव्ये सामान्येन नामीति दीर्घविधानेन सन्निपातपरिभाषाया
अनित्यत्वोपवर्णनं शेखरोक्तं सङ्गच्छते ; अन्यथा ‘कतीनामि’त्यत्र तेन दीर्घे षट्त्वविघातः
स्पष्ट एवेति दिक् ।
ननु विशेष्य-विशेषणसन्निपातग्रहणादेव ‘ग्रामणिपुत्रे’त्यादौ तुग्वारणसम्भवेऽन्त-
तद्विशिष्टेऽच्त्वेऽपीति । इदमग्रिमञ्च नव्यमतेन बोध्यम् ।
सूत्रारम्भसामर्थ्येनेति । अङ्गत्वमुपजीव्य जायमान आदेशोऽङ्गत्वस्य विघातकः कथं
भवेदिति सूत्रमेव व्यर्थं स्यादिति भावः । एकदेशविकृतन्यायेति । इदमुपलक्षणम्—स्थानि-
वद्भावस्य, अन्यथा न्यायस्य सर्वविकारतया अप्राप्तेः ।
नुमोऽप्राप्त्येति । जरसोऽप्राप्त्येति युक्तः पाठः । वस्तुतः—‘गौरी’त्यादौ अतिव्याप्ति-
परक-‘कृन्मेजन्त’भाष्यासङ्गत्या स्थानिवद्भावोपलक्षकत्वं वक्तुमशक्यमिति चिन्त्यमेतत् ॥ ८६ ॥
३७