परिभाषेन्दुशेखर (नागेश भट्ट - व्याकरण परिभाषा सिद्धान्त एवं भैरवी टीका सटीक)

८६ प० विचारः ] तत्त्वप्रकाशिकासमलङ्कृत-भूतिभूषितः २८७
न्यायमूलेषा ।
'ह्रस्वनद्याप' इत्येतदतिरिक्तं यत्स्वसन्निपातसम्पादकं शास्त्रं तत्सन्निपातविघातकातिरिक्तौ
दीर्घौ भवतीत्यर्थान्न दोषः । अत्र पक्षेऽपि 'प्ररीणामि'त्यत्र आत्त्वस्य 'ह्रस्वनद्याप'
इत्येतत्सन्निपातविघातकत्वेन 'रायो हली'त्यस्याप्रवृत्तिः । 'नामी'त्यत्र सूत्रारम्भसामर्थ्येन
उक्तरूपेण सङ्कोचेऽप्यत्र तथासङ्कोचे मानाभावः ।
वस्तुतस्तु—अयं द्वितीयप्रकार एव युक्तः । प्रथमकल्पे च 'बुद्धौ' इत्यादौ
'अच्च घेरि'ति शास्त्रेण स्वनििमत्तसन्निपातविघातक-टाब्विधेयः, उक्तन्यायसहकारेण
अभ्यनुज्ञादानाभावेऽपि उद्देश्यतावच्छेदकावच्छेदेन विधेयान्वयस्यौत्सर्गिकतया तदीयो-
द्देश्यतावच्छेदके सङ्कोचं विना टाप्प्रवृत्तेर्दुर्वारत्वपत्तिः । किञ्चैवं 'नाव्यमि'-
त्यत्र उक्तदिशाऽनया दोषवारणासम्भवेन नौप्रतिषेधस्य 'हल्स्वरप्राप्तावि'ति परिभाषा-
ज्ञापकत्वासम्भवः । किञ्च—पूर्वनिर्दिष्टपरिभाषार्थे एव ग्रन्थकर्तुः सामञ्जस्ये 'स्वप्रवृत्तेः
प्राक् स्वनििमत्तभूत' इति वक्ष्यमाणग्रन्थेन परिभाषया अर्थान्तरोपवर्णनस्य नैर्थ-
क्यापत्तिः । किञ्च—संज्ञाशास्त्रस्य साधुत्वविधायकत्वाभावेन पूर्वशास्त्राभ्यनुज्ञाया
अभावात् 'कुम्भकारेभ्य' इत्यादौ अनयाऽव्ययसंज्ञाया वारणपरभाष्यासङ्गतिः । किञ्च
परिभाषायां विघातपदस्याणन्तत्वकल्पनया सन्निपातलक्षणविधेस्तद्विघातकशास्त्रप्रवृत्ति-
निरोधकत्वकल्पनेन अल्पदोषप्रयोजक्योपजीव्यविरोधनिवारकत्वेऽपि महादोषप्रयोजकस्य
स्वेन स्वोपजीव्यवियातकरणस्यान्याय्यत्वबोधने शास्त्रकारस्याविवेकित्वापत्तिः ।
विघातपदे भावघञ्कल्पनेन सन्निपातलक्षणविधेः स्वनििमत्तभूतसन्निपातविघात-
नििमत्तत्वसामान्याभावबोधकत्वकल्पने तु स्वरसत एवोभयं सिद्ध्यतीति दिक् ।
न्यायमूलेषेति । केचित्तु—'न तिसृ'ति सूत्रमत्र ज्ञापकम्; अन्यथा 'तिसृ-
णामि'त्यत्र तत्परिभाषाभावे 'तिसृ+नामि'त्यवस्थायामन्तरङ्गत्वात् ङीपि तद्वैयर्थ्या-
पत्तिः । एतत्सत्त्वे तु प्रकृतिप्रत्ययसन्निपातप्रयोज्य-तिस्रादेशस्य ङीपं प्रत्यनिमित्त-
टाप्प्रवृत्तेर्दुर्वारत्वापत्तिरिति । टापः प्रवृत्तावपि तद्धटितस्य साधुत्वाभ्यनुज्ञाभावेन
लोके प्रयोगाभावाददोष इत्यरुचेराह—किञ्चैवमिति ।
ज्ञापकत्वासम्भव इति । गुणविधानपक्षे तदसम्भवेऽपि लाघवात् गुणमात्रविधानपक्षे
तत्सम्भवोऽस्त्येव, फलमुखगौरवन्तु न दोषावहमित्यरुचेराह—किञ्चेति । नैरर्थक्यापत्ति-
रिति । इष्टापत्त्या आह—किञ्चेति । वारणपरभाष्यासङ्गतिरिति । एतत्समाधानन्तु
'तदुदाहरणपरभाष्यप्रामाण्येन' इत्यादिना मूले एव स्फुटमत आह—किञ्चेति ।
वस्तुतस्तु—उभयविधरूपेण तत्तद्विधेये धर्मशास्त्रप्रयुक्तसङ्कोचापेक्षया अभ्यनुज्ञातवाक्ये
एव नीतिशास्त्रप्रयुक्तसङ्कोच एव लाघवात् दोषाभावाच्च प्रथमप्रकारोऽपि निर्दुष्ट एवेति
बोध्यम् ।
अत्र कल्पे नीतिशास्त्रमूलको “विरोधिंन नोपजीवयेत्” इति न्यायो मूलम् । सन्निपात-
लक्षणविधित्वमस्या लिङ्गम् । द्वितीयकल्पे “धर्मशास्त्रमूलकः उपजीव्यविरोधो न न्याय्यः” इति
हि न्यायोऽस्य लिङ्गम् । सन्निपातविघातकशास्त्रत्वञ्च अस्या लिङ्गमिति तात्पर्यम् ।