परिभाषेन्दुशेखर (नागेश भट्ट - व्याकरण परिभाषा सिद्धान्त एवं भैरवी टीका सटीक)

२६६ परिभाषेन्दुशेखरः [ ३ प्रकरणे-
नन्वेवं 'यूनः पश्ये'त्यत्रेव 'युवतीः पश्ये'त्यत्रापि 'श्वयुवे'ति सम्प्रसा-
रणं स्यादत आह—
विभक्तौ लिङ्गविशिष्टाग्रहणम् ॥ ७३ ॥
—: ✤ :—
स्पष्टा चेयं 'युवोरनाको' इत्यत्र भाष्ये । घटघटीग्रहणेन लिङ्गविशिष्ट-
ङ्याब्ग्रहणादेव भविष्यति । ङ्याबन्तात् क्विबादेस्त्वनभिधानमेव । अत एव
सूत्रकृन्मते 'प्राचां ष्फः तद्धिते' इत्यत्र तद्धितग्रहणं चरितार्थम् ; अन्यथा ष्फान्तस्य
अनयैव प्रातिपदिकपदेन ग्रहणे सिद्धेस्तद्वैयर्थ्यापत्तिरिति वदन्ति ।। ७२ ।।
युवतीः पश्येति । 'सुपथी'त्यादौ आत्वादेरुपलक्षणमिदम् । 'युवतीरि'त्यत्र तु
अन्नन्तानां श्वादीनामित्यर्थकरणेन सम्प्रसारणव्यावृत्तेर्भाष्यकृतोक्तत्वात् ।
केचित्तु — सूत्रे श्वन्नादीनां तदन्तपरत्वेन अन एकदेशान्वयासम्भवादन इत्यस्य
अन्नन्तश्वन्नाद्यन्ते लक्षणायां तात्पर्यग्राहकत्वेन अन्नन्तयुवन्शब्दत्वस्य तथात्वेन
तदतिदेशे बाधकाभाव इति वदन्ति ।
विभक्ताविति । विषयसप्तमी, तेन विभक्त्युद्देश्यके तन्निमित्तके सर्वविध-
विभक्तिसम्बन्धिनि कार्य इत्यर्थः । तेन 'शुन्ये'त्यादौ गौरादिङीषो यणि कृते उदात्त-
यणो 'हल्पूर्वादि'ति विभक्त्युदात्तत्वस्याऽनया 'शुनी'त्यत्र श्वनशब्दत्वमादाय
'न गोश्वन्त्साववर्णे'ति न निषेधः, अस्य विभक्त्युद्देश्यकत्वेन तत्सम्बन्धित्वात् ।
एवं 'सख्यौ' इत्यत्र णिद्भावोऽपि नेति बोध्यम् । न च 'चित्रगवीणामि'त्यत्र
'कुमति चे'ति णत्वानापत्तिः, विभक्त्युद्देश्यककार्यत्वेन अनया निषेधेन ङ्यन्ते
समासत्वानतिदेशात्, 'कुमतिचे'त्यस्य कवर्गवदुत्तरपदघटितसमासप्रकृतिकविभक्ति-
नकारे एव प्रवृत्तेः । अत एव 'पूर्वं पापानां विपाक' इत्यत्र 'षष्ठ्या आक्रोश' इत्यलुकि
वदन्तीति । न च 'अतिशयितो भ्राता यस्याः सा अतिभ्रात्री, अस्य अतिभ्रात्री आति-
भ्रात्री' इति तत्पुरुषसमासे कृते ङीबन्तेऽनया बहुव्रीहित्वारोपेण परादिवद्भावेन च समुदाये
आरोपात् 'नघृतश्च' इति कप्रवृत्तये इयमावश्यकीति वाच्यम्; प्रागुक्तरीत्या बहुव्रीह्यर्थालौकिक-
विग्रहवाक्यत्वाभावेन सिद्धान्तेऽपि कपोऽप्राप्त्या तदर्थं तस्या अनावश्यकत्वादिति तात्पर्यम् ।।७२।।
सर्वविधेति । यथाकथञ्चिदिति तदर्थः, साक्षात् पदत्वादिकारकपरम्परया वा इति यावत् ।
विभक्त्युद्देश्यककार्यत्वेनेति । साक्षात् परम्परया वा विभक्त्युद्देश्यककार्यत्वेन इति
तदर्थः । शेखरकृन्मते तु साक्षादेव विभक्त्युद्देश्यके विभक्तिनिमित्तके वा कार्ये एव अस्याः
प्रवृत्तिः, विभक्तेश्चाश्रयणं येन केनापि रूपेण भवतु । अत एव 'चित्रगवीणाम्' इत्यादौ णत्वं
भवत्येव, लिङ्गविशिष्टपरिभाषया विभक्तिप्रकृतौ समासत्वात् । 'णत्वरहितपाठस्तु लेखकप्रमादात्'
इति 'कुमति च' इति सूत्रस्थशेखरग्रन्थः, 'चित्रगवीणाम्' इति प्रतीकमुपादाय 'कुमति चे'ति
नित्यं णत्वं न्याय्यम्' इति शब्दरत्नग्रन्थश्च सङ्गच्छते