परिभाषेन्दुशेखर (नागेश भट्ट - व्याकरण परिभाषा सिद्धान्त एवं भैरवी टीका सटीक)

परि० क्र० विवरणम् नित्याऽनित्यत्वे विशेषः
६३. 'लक्षणैकचक्षुष्को हि अपवाद- नित्या 'अपवादो यद्यन्यत्र चरितार्थः' इति
विषयं पर्यालोच्य तद्विषयत्वा- न्यायस्य तु नात्र प्राप्तिः, अन्तादेशा-
भावनिश्चये उत्सर्गेण तत्तल्लक्ष्यं प्राप्तिविषये चारितार्थ्याभावात् ।
संस्करोति' इति युक्तिसिद्धा ।
६४. 'लक्ष्यैकचक्षुष्कस्तु तत्तच्छास्त्र- ,, लक्षणैकचक्षुः = लक्षणेनैव यस्य
पर्यालोचनं विनाऽपि अपवाद- साधुत्वज्ञानं स इत्यर्थः । लक्ष्यैक-
विषयं परित्यज्य उत्सर्गेण लक्ष्यं चक्षुः = लक्षणज्ञानमन्तराऽपि यस्य
संस्करोति' इति युक्तिसिद्धा । लक्ष्यसाधुत्वपरिज्ञानं स इत्यर्थः ।
६५. 'उत्सर्गशास्त्रप्रवृत्तिसम्भावना, ,, 'न कदाचित्तावदुत्सर्गो भवत्यपवादं
प्रयोज्या यत्रापवादशास्त्र- तावत्प्रतीक्षते' इति भाष्योक्तेरयं
प्रवृत्तिसम्भावना, तत्र पूर्व- न्यायः प्रमाणम् ।
मुत्सर्गो न प्रवर्तते' इति
युक्तिसिद्धा ।
६६. 'इतरत्र सावकाशस्य (चरि- अनित्या अनित्यत्वं चास्याः पूर्वोपस्थितनिमित्त-
तार्थस्य ) अपवादस्य उत्सर्ग- कत्वरूपान्तरङ्गविषये एव प्रवृत्ते-
बाधकत्वम्' इति युक्तिसिद्धा । र्बोध्यम् ।
६९. ⎧ 'वाऽसरूपोऽस्त्रियाम्' × 'वाऽसरूप'सूत्रस्य अनित्यत्वादेते
⎪ ( ३.१.९४) इति सूत्रस्या- अनावश्यक्यौ ।
७०. ⎨ नित्यत्वेन सिद्धत्वात् युक्तिसिद्धे ×
⎩ इमे ।
७१. 'तस्मादित्युत्तरस्य' (१.१.६७) नित्या एतदन्तं बाधबीजाख्यं द्वितीयं प्रकरणम् ।
इति सूत्रस्य 'तस्मिन्निति' (पा०
१.१.६६ ) सूत्रापेक्षया परत्वेन
पञ्चमीनिर्देशस्य अनवकाशत्वेन
च सिद्धत्वादियं युक्तिसिद्धा ।
७३. घटघटीग्रहणेन 'लिङ्गविशिष्ट'- × अस्याः स्वातन्त्र्येण स्वीकारे प्रमाणा-
(७२) परिभाषाया अनित्य- भाव इति केचित् ।
त्वात् तन्मूलेषा युक्तिसिद्धा । स्वतन्त्रवाचनिकी अपि इयम्, 'युवोर-
नाकौ' ७.१.१ ) इति सूत्रे भाष्यकृता
उक्तत्वात् ।
१०१. 'षाष्ठद्वित्वस्य द्विःप्रयोगत्व- × भाष्ये अदर्शनात्, एतादृशस्थले तैर्वि-
सिद्धान्तेन प्रयोगद्वयरूपे समु- षयसाम्याश्रयेण दोषस्य परिहृतत्वेन
दाये प्रकृतिरूपत्वबोधनम्' भाष्यकृदनभिप्रेतत्वाच्च इयमस्वीकार्या ।
इति युक्तिसिद्धा।

• १९ -