पञ्चसिद्धान्तिका (आचार्य वराहमिहिर - सूर्य, रोमक, पौलिश, वासिष्ठ एवं पितामह सिद्धान्त)

272 PAÑCASIDDHĀNTIKĀ XIV.23
[चक्रयंत्रम्]
समभगणांशकचक्रमर्धाङ्गुलबहलमायतं हस्तम् ।
विस्तारमध्यभागे छिद्रं तद्गामि तिर्यक् च ॥ २१ ॥
मध्याह्नार्कमयूखं प्रवेश्य सूक्ष्मेण परिधिविवरेण ।
मध्यावलम्बिसूत्रात् तदान्तरांशा (स्तदा खाक्षः) ॥ २२ ॥
Hoop and it use
21. Construct a circular hoop with diameter equal to one cubit (= 24 digits)
and rim half a digit broad. Graduate its (inner) rim evenly with the marks of
signs and degrees (etc). At one place in the middle of its broad rim, pierce a
fine hole at right angles to the rim.
22. When it is noon, let a ray of the Sun pass through the fine hole in the rim
(and fall on the diametrically opposite point of the rim). The degrees that lie
between the thread hanging vertically through the centre and that (ray of
light) indicate the Sun's meridian zenith distance.
The word khākṣa is a technical term used in Indian astronomy in the sense of "meridian zenith
distance". Also see supra, IV. 21, where the same term has been used in the same sense.
[गोलबन्धः]
समवृत्तपृष्ठमानं सूक्ष्मं गोलं प्रसाध्य धातुमयम् ।
स्थगितार्कसमाङ्कितकालभोगरेखाद्वये परिधौ ॥ २३ ॥
Armillary Sphere
23. Construct a perfectly round light (Armillary) Sphere by means of
wooden strips (or metallic spokes). On the surface construct two circles, one
representing the equator (kāla-rekhā) and the other the ecliptic (bhoga-rekhā)
being marks where the Sun stops (i.e. at the two solstices).
21a. A. ॰भगणांकक॰; B. भगणांफक॰ 22a. B. मध्याद्वा (B2. ह्ना) र्का 23a. A. पृष्ठमानं; B. षष्ट (B2. षष्ठ) मानं
B. वक्र for चक्रे A. मयूषं; B. मसूष b. B. शूक्ष्मं (B3. सूक्ष्मं) प्रसाध
b. B1.3. मर्द्धगुलवदज्म त हं b. B. विचरेण; D. [विचरणेन] B.C.D. दारुमयँ; A2. धानुमयं
A. बहल B. हस्त c-d. A. सूत्रांतलांतरांश॰; B. सूत्रान्तल्पान्तरांश॰ c. A. स्थगितार्कमङ्कित; B. स्थगिचावर्मिकित;
c-d. B. छिद्रं --- C. सूत्रात् तलान्तरांश॰; D. सूत्रात्तपान्तरांश॰ D. स्थगितार्कसमङ्कित
d. A.B. तिर्यक्ता d. A. तदन्यक्षः; B. तदन्यक्षम्; C.D. तदन्याक्षः