सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
पञ्चदशी (हिन्दी व्याख्या सहित)

पञ्चदशी (हिन्दी व्याख्या सहित)

Panchadashi by Swami Vidyaranya

स्वामी विद्यारण्य द्वारा

स्रोत: चौखम्बा विद्याभवन · चौखम्बा विद्याभवन · 1940 (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished726 पृष्ठ

पृष्ठ 52, कुल 726 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 52

३४ पञ्चदशी
शब्द, स्पर्श, रूप, रस तथा गन्ध ये आकाशादि पाँचों भूतों
के गुण हैं । इन आकाशादियों में क्रम से एक दो तीन चार तथा
पाँच गुण हैं ।
प्रतिध्वनिर्वियच्छब्दो वायौ वीसीति शब्दनम् ।
अनुष्णाशीतसंस्पर्शो वह्नौ भुगुभुगुध्वनिः ॥३॥
उष्णः स्पर्शः प्रभारूपं जले बुलबुलध्वनिः ।
शीतः स्पर्शः शुक्लरूपं रसो माधुर्यमीरितम् ॥४॥
भूमौ कडकडाशब्दः काठिन्यं स्पर्श इष्यते ।
नीलादिकं चित्ररूपं मधुराम्लादिको रसः ॥५॥
सुरभीतरगन्धौ द्वौ गुणाः सम्यग्विवेचिताः ।
आकाश में प्रतिध्वनि नाम का शब्द ही एक गुण है । वायु
में 'वी सी' ऐसा शब्द तथा अनुष्णाशीत [ न गरम न ठण्डा ]
स्पर्श ये दो गुण हैं । वह्नि में 'भुगुभुगु' शब्द, उष्ण स्पर्श तथा
भास्वर रूप ये तीन गुण हैं । जल में 'बुलबुल' शब्द, शीतस्पर्श,
शुक्लरूप, तथा मधुर रस, ये चार गुण हैं । पृथिवी में 'कडकडा'
शब्द, कठिन स्पर्श, नीलादि चित्ररूप, मधुराम्लादि रस, तथा
सुरभि असुरभि गन्ध, ये पाँच गुण हैं। यहाँ तक गुणों का विवे-
चन समाप्त हुआ ।
श्रोत्रं त्वक् चक्षुषी जिह्वा घ्राणं चेन्द्रियपंचकम् ॥६॥
कर्णादिगोलकस्थं तच्छब्दादिग्राहकं क्रमात् ।
सौक्ष्म्यात् कार्यानुमेयं तत् प्रायो धावेद्बहिर्मुखम् ॥७॥
श्रोत्र, त्वचा, चक्षु, जिह्वा तथा घ्राण ये पाँच इन्द्रियाँ क्रम
से कान आदि छिद्रों में रहती हैं । और शब्दादि गुणों को ग्रहण
किया करती हैं। [क्योंकि] वे इन्द्रियाँ