न्यायमञ्जरी: प्रथम भाग (आचार्य जयन्त भट्ट - पं. सूर्यनारायण शुक्ल सम्पादित, काशी संस्कृत ग्रन्थमाला)

पक्षमात्रं तु पक्षदृष्टान्तदोषवर्णनम् , दृष्टान्तदुष्टतया च हेतोरेव लक्षणमन्वय-
व्यतिरेकयोरन्यतरद्धीयते इति सर्वे च ते हेतु दोषा एव ।
अत एव च शास्त्रे ऽस्मिन्मुनिना तत्त्वदर्शिना ।
पक्षाभासादयो नोक्ता हेत्वाभासास्तु दर्शिताः ॥
कश्चिद्धेत्वनपेक्षोऽपि पक्षमात्रप्रतिष्ठितः ।
बाधोऽनुमानरूपस्य स्ववाक्यादिकृतो यथा ॥
एवंलक्षणको हेतुरिति तत्स्वरूपावधारणे सति तदभिधायकं वचनं सुख-
मेव लक्ष्यते इत्यर्थात्मकहेतुलक्षणं तावदुच्यते—
उदाहरणसाधर्म्यात्साध्यसाधनं हेतुरिति ॥ ( १।१।३४ )
“नन्वर्थात्मको हेतुरनुमानं तच्च लक्षितमेव पूर्वं तत्पूर्वकं त्रिविधमनुमान-
मिति” । सत्यं तस्य तत्पूर्वकमिति सर्वनामपरामृष्टप्रत्यक्षमूलोपवर्णनेन प्रतिब-
न्धपरिच्छेदोपायमात्रनिरूपणं कृतमिह तु प्रतिबन्धस्वरूपमपि प्रतिपाद्यते , त-
त्रार्थात्मके हेतौ लक्ष्ये पञ्चमीमपास्योदाहरणसाधर्म्यं साध्यसाधनं हेतुरिति सूत्रं
पठन्ति , व्याचक्षते च-साधर्म्यं हेतुरित्युच्यमाने गन्धवत्त्वादेरसाधारणेद्धेतोः
साध्यधर्मिव्यक्तिभेदवृत्तित्वेन साधर्म्यरूपसंभवाद्विरुद्धस्य पक्षविपक्षवृत्तेस्तत्सा-
धर्म्यस्वभावत्वाद्धेतुत्वं प्रसज्यत इति तन्निवृत्त्यर्थमुदाहरणग्रहणम् , उदाह्रियते-
ऽस्मिन्साध्यसाधनयोः प्रयोज्यप्रयोजकभाव इत्युदाहरणं दृष्टान्तः तेन साध-
र्म्यं, कस्येति ? प्रकृतत्वात्प्रत्यासत्तेश्च साध्यस्य धर्मिणा इत्यवगम्यते, उदाहरण-
साधर्म्यं साध्यदृष्टान्तधर्मिसाधारणो धर्मो हेतुरिति नासाधारणादौ तथात्वप्रस-
क्तिरिति , एवमपि प्रमेयत्वादेरन्रैकान्तिकहेतोस्तथा भागसिद्धस्यानित्यत्वसि-
द्धये चतुर्विधपरमाणुपक्षीकरणे गन्धवत्त्वादेः प्रकरणसमकालात्ययापदिष्टयो-
श्चोदाहरणसाधर्म्यसम्भवाद्धेतुत्वं भवेदिति तद्व्यवच्छेदाय साध्यसाधनग्रहण-
म् , साध्यदृष्टान्तधर्मिणोश्च समानो धर्मः साध्योऽप्यनित्यत्वादिः भवत्येवेति
तस्यापि हेतुता मा प्रसाङ्क्षीदिति साध्यसाधनग्रहणम् , लिङ्गसामान्यलाभार्थं
साध्यसाधनं यदुदाहरणसाधर्म्यं स हेतुरिति , साध्यसाधनपदेन च प्रतिबन्धो
लक्ष्यते स च सव्यभिचारादिषु नास्तीति न ते हेतवः , प्रतिबन्धश्च पञ्चलक्षण-
क इत्येकैकलक्षणाभावकृतहेत्वाभासपञ्चकनिर्देशादेव सूचितवानाचार्यः ।
“नन्वेवं तर्हि साध्यसाधनग्रहणमेव हेतुलक्षणमस्तु तद्धि सकलहेत्वाभासव्युदा-
ससमर्थमिति किमुदाहरणसाधर्म्यग्रहणेन ?” समानजातीयव्यवच्छेदार्थत्वात् ,
अहेतवो हि विजातीयास्तद्व्यवच्छेदः साध्यसाधनग्रहणात्समानजातीयस्य के-
वलव्यतिरेकिणो व्यवच्छेदायोदाहरणसाधर्म्यग्रहणमिति । “तत्कि केवलान्वयी
हेतुरिति लक्ष्यत्वे न विवक्षितः ?” न तथाविधस्य हेतोरभावात् अन्वयव्यतिरे-