न्यायमञ्जरी: प्रथम भाग (आचार्य जयन्त भट्ट - पं. सूर्यनारायण शुक्ल सम्पादित, काशी संस्कृत ग्रन्थमाला)

नाभावादतः पूर्वक्रमेणैव सिद्धान्तस्य सामान्यलक्षणवर्णनं श्रेयः
तस्य स्वकण्ठेन विभागमाह—
स चतुर्विधः सर्वतन्त्रप्रतितन्त्राधिकरणाभ्युपगमसंस्थित्यर्था-
न्तरभावात् ॥ ( गौतमसूत्रम् अ० १ आ० १ सू० २७ ) वति ।
चतुष्प्रकारो हि सिद्धान्तः सर्वतन्त्रसिद्धान्तः प्रतितन्त्रसिद्धान्तोऽधि
सिद्धान्तः अभ्युपगमसिद्धान्तः । तत्र—
सर्वतन्त्राविरुद्धः स्वन्त्रेऽधिकृतोऽर्थः ( सर्वतन्त्रसिद्धान्तः १) ॥
( गौतमसूत्रम् अ० १ आ० १ सू० २८ )
अत्र तन्त्रशब्देन शास्त्रमुच्यते, स्वशास्त्रे य उपदिष्टोऽर्थः सर्वशास्त्रावि-
रुद्धश्च स सर्वतन्त्रसिद्धान्तः, यथा चाक्षुषं प्रमाणमिति, “नन्वत्रापि विवद-
ब्रह्मवादिनां हि सर्वे वेयमविद्या अविद्या च कथं प्रमाणमिति” न व्यवहाराव
स्थायां तैरपि तत्प्रामाण्याभ्युपगमात् , संख्यालक्षणविषयविप्रतिपत्तिस्तु
तिशास्त्रं भवतु, चाक्षुषं प्रमाणमितीयति सर्ववादिनामविवादः ।
समानतन्त्रसिद्धः परतन्त्रासिद्धः प्रतितन्त्रसिद्धान्तः ॥
( गौतमसूत्रम् अ० १ आ० सू० २९ )
तन्त्रेऽधिकृतोऽर्थ इति वर्तते, यथा ऽस्माकमीश्वरेच्छाप्रेरितपरमाणुनिर्मिता
नि पृथिव्यादीनि समानतन्त्रे कणव्रतमते तथैव सिद्धानि परतन्त्रे च सांख्यादि
शास्त्रे तथा नाभ्युपगम्यन्त इति , यथा वा गुणत्रयात्मिकायाः प्रकृतेर्महदहङ्का-
रादिक्रमेण भूतसर्ग इति सांख्यानां स्वतन्त्रसिद्धोऽर्थः समानतन्त्रेऽपि पातञ्जले
योगशास्त्रे सिद्ध एव परतन्त्रे तु वैशेषिकादिमते न सिद्ध इति । “नन्वस्य कथं
प्रमाणमूलता?” स्थाने प्रश्नः सत्यमेतत् आस्माकीने हि प्रवितन्त्रसिद्धान्ते प्रमा-
णमूलत्वं यथार्थमेव सांख्यसिद्धान्तस्तु प्रमाणमूलत्वाभावेऽपि परतन्त्रत्वख्या-
पनायोदाहृतः तदभिप्रायेण मूलता वक्तव्येति ।
यत्सिद्धावन्यप्रकरणसिद्धिः सोऽधिकरणसिद्धान्तः ॥
( गौतमसूत्रम् अ० १ आ० १ सू० ३० )
प्रक्रियते इति प्रकरणं पक्ष उच्यते, यस्यार्थस्य सिद्धौ सत्यां प्रकरणान्-
सिद्धिर्भवति सोऽधिकरणसिद्धान्तस्तदधिकरणानामर्थान्तराणां सिद्धेः ।
“कः पुनर्यत्सिद्धाविति सर्वनाम्ना प्रत्यवमृश्यते पक्षो हेतुर्वा ? किं चात
पक्षः कथं पक्षान्तरसिद्धये कल्पते, हेतुना हि पक्षसिद्धिः क्रियते पक्षेण,