न्यायमञ्जरी: प्रथम भाग (आचार्य जयन्त भट्ट - पं. सूर्यनारायण शुक्ल सम्पादित, काशी संस्कृत ग्रन्थमाला)

अपवर्गनिरूपणम् । ९१

तदीदृशमेनं मोक्षपथमुपदिशद्भिर्याज्ञिकैर्मोचोपेक्ष्णमनन्तरमुपदिष्टं भवती-
ति, तस्मात्पूर्वोक्तनीत्यैव कर्मणां बन्धहेतुत्वमपाकरणीयम् ।
ननु पक्षचतुष्टये ऽपि दोष उक्तः ? न चतुर्थपक्षस्य निरवद्यत्वात्सहकारिवै-
कल्यात्कुसूलावस्थितबीजवत्कर्मणामनारम्भकत्वे सति न कश्चिद्दोषः, एष एव
च तेषां दाहो यत्कार्यानारम्भकत्वम् ।
नन्वविनष्टस्वरूपाणि कुसूलबीजवदेव कदा चिदारप्स्यन्ते कार्यं तस्माद्व-
रमुच्छिद्यन्तामेव ? किमिदानीं नित्यमात्मानमप्युच्छेत्तुं यतामहे स हि पुरा
भोक्ताऽभूदिति मुक्तो ऽपि पुनर्भोक्तृतां प्रतिपद्येतेति वरमुच्छिद्यतामेव । साम-
ग्र्यभावात्कथं भोक्तृतां गच्छेदिति चेत्कर्माप्यपि सहकार्याभावात्कथं कार्यमा-
रभेन्, न च कर्मणां बन्धकरणे रागादयोन सहकारिण इति वक्तुं शक्यं
वीतरागस्य जन्मादर्शनादित्यसकृदुक्तत्वात् , तस्मादयमेव सूत्रकारोपदिष्टः
पन्थाः पेशलो—'न प्रवृत्तिः प्रतिसन्धानाय हीनक्लेशस्ये'ति ।
यच्चेदमूच्यते—'ज्ञानकर्मसमुच्चयान्मोक्ष' इति, तत्रेदं वक्तव्यम्—कर्मणां
कीदृशो मोक्षं प्रत्यङ्गभावः ? न हि कर्मसाध्यो मोक्षः स्वर्गादिवदनित्यत्वप्रस-
ङ्गात् , अपिचात्मैव स्वरूपावस्थितो मोक्ष इत्युच्यते, न चात्मस्वरूपं कर्मसा-
ध्यमनादिनिधनत्वेन सिद्धत्वात् ।
ननु नित्यकर्मानुष्ठाने प्रत्यवायादिति तद्द्वारकबन्धपरिहारोपायत्वात्क-
र्मापि मोक्षाङ्गं स्यात् , न संन्यासविधानस्य प्रत्यक्षापदेशादित्युकत्वात् , अपरि-
पक्कपायाणां शनैः शनस्तत्परिपाकेऽधिकत्वेन कर्मानुष्ठानं पारम्पर्येणापवर्गो-
पाय इति तु बाढमभ्युपगम्यते, यथा ऽऽह मनुः—'महायज्ञैश्च यज्ञैश्च ब्राह्मीयं
क्रियते तनुर्'इति (अ० २ श्लो० २८) । अध्यात्मविदश्च ज्ञानकाण्डौपयिकमेव
क्रियाकाण्डमन्यत, साक्षात्तु कर्मसाध्येऽपवर्गे स्वर्गवदपायित्वप्रसङ्गात्कृतकस्य
सर्वस्यानित्यत्वात्तत्त्वज्ञानमेव मोक्षोपाय इत्युक्तम् ।
यदपि यमनियमादिषु साध्यभूतं तदपि तदङ्गतां गच्छन्न वार्यते, त-
त्कार्यत्वेऽपि यावद्गुणप्रध्वंसाभावस्वभावत्वान्मोक्षस्य न क्षयित्वं स्वर्गव-
दन्यस्तु न मोक्ष इत्युक्तम् ।
तत्पूर्वोक्तक्रमेणापवर्गप्राप्तेस्तत्त्वज्ञानमेवाभ्युपायः ।
कर्म त्वङ्गं तत्र शौचादि किंचित्किञ्चित्तस्यादात्मसंस्कारपूर्वकम् ॥

आत्मतत्त्वज्ञाननिरूपणाय विप्रतिपत्तिप्रदर्शनम् ।

आह—'तत्त्वज्ञानमिदानीं चिन्त्यतां किं विषयं तदपवर्गाय कल्पते कुतो
वा तस्य निःश्रेयससाधनत्वमवगत'मिति ।