न्यायमञ्जरी: प्रथम भाग (आचार्य जयन्त भट्ट - पं. सूर्यनारायण शुक्ल सम्पादित, काशी संस्कृत ग्रन्थमाला)

२ न्यायमञ्जर्याम्
तदेकदेशलेशे तु कृतोऽयं विवृतिश्रमः ।
तमेव चानुगृह्णन्तु सन्तः प्रणयवत्सलाः ॥ १४ ॥
असङ्करैरपि नात्मीयैरल्पैरपि परस्थितैः ।
गुणैः सन्तः प्रहृष्यन्ति चित्रमेषां विचेष्टितम् ॥ १५ ॥
परमार्थ(१)भावनाक्रमसमुन्मिषत्पुलकलाञ्छितकपोलम् ।
स्वकृतीः प्रकाशयन्तः पश्यन्ति सतां मुखं धन्याः ॥ १६ ॥
अदृष्टस्य स्वर्गादेः शास्त्रैकगम्यत्वम्—
इह प्रेक्षापूर्वकारिणः पुरुषार्थसम्पदमभिवाञ्छन्तः तत्साधनाधिगमोपाय-
मन्तरेण तदवाप्तिममन्यमानास्तदुपायावगतनिमित्तमेव प्रथममन्वेषन्ते, दृष्टादृष्ट-
भेदेन च तद्द्विविधः पुरुषार्थस्य पन्थाः, तस्य दृष्टे विषये रुचिः प्ररूढवृद्धव्य-
वहारसिद्धान्वयव्यतिरेकाधिगतसाधनभावे भोजनादावनपेक्षितशास्त्रस्यैव भवति
प्रवृत्तिः, न हि मलिनः स्नायात् बुभुक्षितो वाऽश्नीयादिति शास्त्रमुपयुज्यते,
अदृष्टे तु स्वर्गापवर्गमात्रे नैसर्गिकमोहान्धतमसविलुप्तालोकस्य लोकस्य शास्त्र-
मेव प्रकाशः, तदेव सकलसदुपायदर्शने दिव्यं चक्षुरस्मदादेर्न योगिनामिव
योगसमाधिजज्ञानाद्युपायान्तरमपीति तस्मादस्मदादेः शास्त्रमेवाधिगन्तव्यम् ।
चतुर्दश विद्यास्थानानि—
तच्च चतुर्दशविधं यानि विद्वांसश्चतुर्दश विद्यास्थानान्यचक्षते, तत्र वेदा-
श्चत्वारः प्रथमोऽथर्ववेदः(२) द्वितीय ऋग्वेदः तृतीयो यजुर्वेदः चतुर्थः साम-
वेदः, एते चत्वारो वेदाः साक्षादेव पुरुषार्थसाधनोपदेशस्वभावाः अग्निहोत्रं
( १ ) पुस्तकद्वये ऽपि परमार्थदावनेति पुलकांच्छितेति च दृश्यते । परमार्थभाव-
नेति पुल्लकलाञ्छितेति तु युक्तमिति तथैव निक्षेपितम् ( म० म० श्रीगङ्गाधरशास्त्री, )
( २ ) प्रथमोऽथर्ववेद इति । ननु 'ऋग्वेदं भगवोऽध्येमि यजुर्वेदं सामवेदमाथर्वणं
चतुर्थम्' इति छान्दोग्योपनिषदि ( ७।१।२ ) 'ऋग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदोऽथर्ववेदः'
इति मुण्डकोपनिषदि ( १।१।५ ) 'ऋग्यजुः सामाथर्वाणश्चत्वारो वेदाः साङ्गाः सशा-
खाश्चत्वारः पादा भवन्ति' इति नृसिंहपूर्वतापन्‍यां च ऋग्वेदस्यैव प्राथम्यदर्शनादाथ-
र्वणवेदस्य प्राथम्याभिधानं केनाभिप्रायेणेति चेदुच्यते ऋग्वेदादिसाध्यकर्मणामाधान-
साध्याग्निसाध्यत्वादाधानस्य चार्थर्वणिककर्मसाध्यत्वादुपजीव्यत्वादाथर्वणवेदस्य श्रौतं
क्रममुल्लङ्घ्यापि सर्वप्रथमं निर्देशः इति । नन्वस्त्वेवं तथापि ऋग्वेदानन्तरं सा-
मवेद एव निर्देश्यः 'तस्माद्यज्ञात्सर्वहुत ऋचः सामानि जज्ञिरे । छन्दांसि यज्ञिरे त-
स्माद्यजुस्तस्मादजायत' इति श्रुतौ ऋग्वेदोत्पत्त्यनन्तरं सामवेदोत्पत्तिकीर्तनादिति चे-
दुच्यते 'मन्त्रा मननात् छन्दांसि छादनाद्यजुर्यजतेः' इति निरुक्ताद्यजुर्वेदस्य यज्ञनि-