न्यायमञ्जरी: प्रथम भाग (आचार्य जयन्त भट्ट - पं. सूर्यनारायण शुक्ल सम्पादित, काशी संस्कृत ग्रन्थमाला)

Here is the complete and line-by-line transcription of the Sanskrit page in clean Markdown format with Devanagari script:

२१२ न्यायमञ्जर्याम्
चाराच्चानित्यः शब्द' इति(१)। आदिमत्वादिति संयोगविभागादीनां शब्दे कार-
कत्वं न व्यञ्जकत्वमिति दर्शितम्, अतश्च न प्रयत्ननानन्तरीय कत्वमनकान्तिकम्,
ऐन्द्रियकत्वादिति, कार्यपक्ष एव शब्दस्य नियतं ग्रहणमित्युक्तम्, प्रतिपुरुषं
प्रत्युच्चारणं च शब्दभेदस्यैन्द्रियकत्वादिति वा हेत्वर्थः, तेन प्रत्यभिज्ञादुराशा
श्रोत्रियाणामपाकृता भवति, कृतकवदुपचारादिति तीव्रमन्दविभागाभिभवादि-
व्यवहारदर्शनात्सुखदुःखादिवदनित्यः शब्द इति दर्शितम्, तथा "प्रागुच्चा-
रणादनुपलब्धेः आवरणाद्यनुपलब्धेश्च" इत्यनेन(२) सूत्रेण शब्दाभावकृतमेव
तद्ग्रहणमिति, न हि स्तिमिता वायवः शब्दमावरीतुमर्हन्ति मूर्त्त हि मूर्त्तेन
व्यवधीयते नामूर्त्तमाकाशादिवत्, न च प्रकृत्यैवाकाशादिवदतीन्द्रियः शब्दः,
तस्मात्क्षणिकप्रतीतेस्तत्कालमेव शब्दस्यावस्थानमित्यस्थानहेतो(३)रपि नान्यथा-
सिद्धत्वम्, वार्त्तिककृता(४) शब्दानित्यत्वे साधनमभिहितम् अनित्यः शब्दो
जातिमत्वे सत्यस्मदादिबाह्यकरणप्रत्यक्षत्वाद् घटवदिति ।
यत्त्वत्र जातीनामपि जातिमत्त्वादनैकान्तिकत्वमुद्भावितम् 'एकार्थसमवायेन
जातिर्जातिमती यत' इति तदत्यन्तमनुपपन्नम्, निस्सामान्यानि सामान्यादीनीति
सुप्रसिद्धत्वात्, न हि घटे घटत्वपार्थिवत्वे स्त इति घटत्वसामान्ये ऽपि पार्थिवत्व
सामान्यमस्तीति शक्यते वक्तुम्, अतो निरवद्य एवायं हेतुः, तेन यदुच्यते-
जातिमत्त्वैन्द्रियकत्वादिवस्तुसन्मात्रबन्धनम् ।
शब्दानित्यत्वसिद्ध्यर्थं को वदेद्यो न तार्किक इति ॥
तदविदिततार्किकपरिपन्दस्य व्याहृतम्, इह त्वप्रयोजका हेतवो भवन्ति ।
ह्यस्तनोच्चारितस्तस्माद्गोशब्दो ऽद्यापि वर्त्तते ।
गोशब्दज्ञानगम्यत्वाद्यथोक्तो ऽद्यैष गौरिति(५) ॥
विज्ञानग्राह्यता नाम वस्तुस्वाभाव्यबन्धना ।
नित्यत्वे कृतकत्वे वा न खल्वेषा प्रयोजिका ॥
अप्रयोजकता चैवं प्रायाणां चैवमुच्यते ।
स्वयं चैते प्रयुज्यन्ते हेतुत्वेनेति किं त्विदम् ॥
(१) गौतमसूत्रम् अ २ आ. २ सू. १४ ।
(२) गौतमसूत्रम् । अ. २ आ. २ सू. १९ ।
(३) कूपपूरणयत्नेन रुं तिरोधीयते यदः। अस्थानादित्ययं हेतुस्तदानेका-
न्तिको भवेत् । आकाशधीप्रबन्धो हि तदा तस्मिन् तिष्ठति ॥३४॥ तिरोहितान-
भिव्यक्तेः शब्दबुद्धिप्रबन्धवत । इतिश्लोकवार्तिके शब्दनित्यताप्रकरणे ।
(४) उद्योतकरे न्यायवार्तिके अ. २ आ. २ सू. १४ शब्ददृष्टे व्यभिचारवा-
रणाय सत्यन्तम् । आत्मनिष्ठव्यभिचारवारणाय बाह्येति ।
(५) श्लोकवार्तिके शब्दनित्यताप्रकरणे ४१६ श्लो० ।