न्यायमञ्जरी: प्रथम भाग (आचार्य जयन्त भट्ट - पं. सूर्यनारायण शुक्ल सम्पादित, काशी संस्कृत ग्रन्थमाला)

बालस्य वा तत्प्रत्ययानुत्पादान्न व्याप्तिनैरपेक्ष्येण सा प्रतीतिरिति वक्तव्यम् ,
तस्मादित्थमनुमानजन्यत्वात्स्मृतित्वाद्वा पूर्वोक्तादसम्भवादेव वा नेयमवगतिरुप-
मानकार्यति सिद्धम् , कश्चास्य भवदुपमानस्य स्वतन्त्रोपयोग एवं ह्याहुर्भवन्तः(१)
अपरीक्षामिषेणापि लक्षणानि वदन्नयम् ।
न स्वतन्त्रोपयोगित्वनिरपेक्षाणि जल्पति ॥
ननूक्त एवोपयोगः सौर्ये चरौ द्रव्यदेवतासारूप्यादाग्नेयविध्यन्तलाभः आ-
ग्नेयो ऽष्टकपाल इत्युपदिष्टक्लृप्तेतिकर्त्तव्यताकलापतया निराकाङ्क्षो विधिः
सौर्यं चरुं निर्वपेद् ब्रह्मवर्चसकाम इत्यत्र प्रधानमात्रोपदेशाद्विध्यादिरस्ति न तु
विध्यन्त इतिकर्त्तव्यताऽभिधानम् , न चानितिकर्त्तव्यताकं कर्म प्रयोगयोग्यम् ,
अतः किमीयमितिकर्त्तव्यताजातमिह गृह्यतामित्यपेक्षायां चरुपुरोडाशयोर्व्रीह्या-
चौषधसाधनत्वेन द्रव्यसादृश्यात्सूर्याग्न्योश्च तेजस्वितया देवतयोः सारूप्यादाग्ने-
येतिकर्त्तव्यता सौर्ये क्रियते इत्युपमानाद् गम्यते, अपि च क चिच्चोदितद्रव्या-
दावलभ्यमाने प्रतिनिध्रुपादानेन कर्मसमापनात्प्रतिनिधिमात्रोपादाने प्राप्ते व्रीहि-
सदृशनीवारोपादानमुपमानात्प्रतीयते इति, तदाह—
भिन्ना ऽनुमानादुपमेयमुक्ता
सौर्यादिवाक्यैरसहापि दृष्टम् ।
सादृश्यतोऽन्यादियुतं कथं नु
प्रत्याययेदित्युपयुज्यते नः ॥
प्रतिनिधिरपि चैवं व्रीहिसादृश्ययोगाद्
भवति तदुपचारे यत्र नीवारजातौ ।
तदपि फलमभीष्टं लक्षणस्योपमायाः
प्रकृतिरपि च गौणैर्बोध्यते यत्र चान्यैः(२) ॥
( १ ) श्लोकवार्तिके शब्दलक्षणग्रन्थे श्लो० ७ । ‘शास्त्रं शब्दविज्ञानादसन्निकृष्टेऽर्थे-
विज्ञानम्’ इति भाष्ये प्रत्यक्षादिषु शब्दमात्रस्य लक्षणे प्रतिपादनीये शास्त्रस्य लक्षणं
कथमभिहितमिति शङ्कायाः समाधानमिदम् अपरीक्षामिषेणेति । मिषेण छलेन स्वतन्त्रो
वेदः वेदं व्याख्यातुकामस्य शब्दलक्षणं नातोवोपयुक्तमिति भावः ।
( २ ) श्लोकवार्तिके उपमानग्रन्थे श्लो० ५२। कः पुनरुपमानस्य प्रमाणान्तरस्य
स्वतन्त्रोपयोग इति दर्शयति भिन्नेति । न हि सौर्यतद्वाक्ययोराग्नेयतद्वाक्याभ्यामान्वयो-
गृहीतःयेनानुमानं स्यात् निर्वापो लोकवेदसाधारणः पर्यतद्धितनिर्देशादयोऽपि प्रमाणान्त-
रेण तूपमानेन आग्नेयवाक्यसदृशेन सौर्यवाक्येनोपमितम् । अग्न्यादियुतमाग्नेयवाक्यं
स्वार्थमुपस्थापयति यस्य च त्र्यंशस्य साध्यसाधनांज्ञानपेक्षितत्वाद्भावना इत्यन्तितमांशो-
ऽपेक्षावशात्सौर्यभावनया गृह्यते एवमस्योपयोगः इति ( न्यायरत्नारकरः )