न्यायमञ्जरी: प्रथम भाग (आचार्य जयन्त भट्ट - पं. सूर्यनारायण शुक्ल सम्पादित, काशी संस्कृत ग्रन्थमाला)

प्रमाणप्रकरणम् ९९
‘ऋषीणामपि यज् ज्ञानं तदप्यागमपूर्वकम्’ इति हि वदन्ति, आगमग्रहणं च
निदर्शनार्थम् , अनुपायस्य ज्ञानस्य तेषामसत्त्वात् , न च सिद्धदर्शनं प्रतिभाऽ
स्मदादेरपि भावात्, तस्मान्न प्रमाणान्तरं प्रातिभम् अपि तु प्रत्यक्षमेव ।
ननु प्रत्यक्षमपि नेदं भवति तद्धि वर्त्तमानैकविषयम् , यथोक्तम् संबद्धं
वर्त्तमानं च गृह्यते चक्षुरादिनेति, तथा एष प्रत्यक्षधर्मश्च वर्त्तमानार्थतयैवेति,
मैवम् , अनागतग्राहिणः प्रत्यक्षस्य प्रदेशान्तरे स्वयमेवोक्तत्वात्, ‘रजतं गृह्य-
माणं हि चिरस्थायीति गृह्यते’ इति भवानेवावोचत्, तस्मात्प्रत्यक्षमनागतग्राहि
श्वो मे भ्राता ऽऽगन्तेति सिद्धम् , एवं चास्मदादीनामिवानागते भ्रातरि योगि-
नां भविष्यति धर्मे प्रत्यक्षं प्रवर्त्स्यतीति, तस्माद्यत्सर्वज्ञनिषेधाय कथ्यते—
यज्जातीयैः प्रमाणैस्तु यज्जातीयार्थदर्शनम् ।
भवेदिदानीं लोकस्य तथा कालान्तरे ऽप्यभूदिति ॥
तदपास्तं भवति, तत्रैतत्स्यात् , सर्वज्ञता योगिनां किमेकेन ज्ञानेन बहुभि-
र्वा, न तावदेकेन न ह्येकस्मिञ्ज्ञाने परस्परविरोधिनो ऽर्थाः शीतोष्णवदवभासते,
नापि बहुभिः तानि हि क्रमेण वा भवेयुर्युगपद्वा न युगपज्ज्ञानानि सम्भवन्ति
सूक्ष्मन्तःकरणसापेक्षत्वात्, क्रमभाविभिस्तु, ज्ञानैरशेषत्रिभुवनकुहरनिहितनि-
खिलपदार्थसार्थसाक्षात्कारणमेषां मन्वन्तरकोटिभिरपि दुर्घटमिति कथं सर्वज्ञा
योगिनः, उच्यते, युगपदेकयैव बुद्ध्या सर्वत्र सर्वानर्थान् द्रक्ष्यन्ति योगिनः,
यत्तु विरुद्धत्वादिति तदप्रयोजकम्, विरुद्धानामपि नीलपीतादीनामेकत्र चि-
त्रप्रत्यये भासनात् , एकत्र च मेचकप्रत्यये सन्निहितपदार्थव्यतिरिक्तसकलवस्त्व-
भावग्रहणं पूर्वस्य (१)दर्शितत्वात् , शीतोष्णयोरपि क चिदवसरे भवति युगपदु-
पलम्भस्तद्यथा प्रतपति हुतवहविस्फुलिङ्गनिकरानुकारिकिरणे तरुणोष्मणि
ग्रीष्मे हिमशकलशिशिरपयसि सरसि निमग्ननाभिदघ्नदेहस्य पुंसो युगपदेव
सरः सलिलसूर्यातपवर्त्तिनौ शीतोष्णस्पर्शावनुभवपथमवतरतः,
नन्वेकेन ज्ञानेन सर्वानर्थान् भूतभाविनः परोक्षानपि पश्यन्तो योगिनः कथ-
मखिलत्रैलोक्यवृत्तान्तदर्शिनः सकलजगद्गुरोरीश्वराद्विशिष्येरन् , अस्ति वि-
शेष ईश्वरस्य तथाविधं नित्यमेव ज्ञानं योगिनां तु योगभावनाभ्यासप्रभवमिति ।
ननु नादृष्टपूर्वे ऽर्थे क चिद्भवति भावना ।
आगमात्तु परिच्छिन्ने धर्मे भावनया ऽपि किम् ॥
चोदनैव धर्मे प्रमाणमिति सावधारणप्रतिज्ञार्थः प्रथममागमादवगतधर्मस्व-
रूपेषु सत्स्वपि योगिषु न विप्लवत एवेति, उच्यते योगिष्वस्त्येवायं प्रकारः, प-
श्चादपि प्रवर्त्तमाने धर्मग्राहिणि प्रत्यक्षे चोदनैवेत्यवधारणं शिथिलीभवत्येव ।
( १ ) ग्रहणस्य पूर्वमिति युक्तः पाठः ।