न्यायमञ्जरी: प्रथम भाग (आचार्य जयन्त भट्ट - पं. सूर्यनारायण शुक्ल सम्पादित, काशी संस्कृत ग्रन्थमाला)

णज्ञानाभ्युपायातिशयवशात् सातिशयप्रत्ययजनने तदग्रहणे स एव विषया ऽव-
भासते इति कियानेष सङ्कटः पन्थाः, तथा च दण्डीति पुरुषप्रवणैव मतिः को
दण्डी पुरुषः कः पुरुषो दण्डीति सामानाधिकरण्येन निः सन्धिबन्धस्य पुंस एव
प्रतिभासात् , एवं दण्डिनं भोजय दण्डिने देहीति भोजनादिकार्ययोगित्वं न
दण्डे दृश्यते ऽपि तु पुंस्येव,
ननु दण्डी पर्वतमारोहतीति दण्डे ऽपि कार्यान्वयो दृश्यते लोके वेदे
ऽपि दण्डी मैत्रावरुणः प्रैषानन्वाहेति प्रैषानुवचनस्य वचनान्तरतः प्राप्तेर्दण्डवि-
धानार्थमेतद्वाक्यं भवति यथा लोहितोष्णीषा ऋत्विजः प्रचरन्तीति श्येनादौ-
ऋत्विजां प्रकृतिवद्भावेन प्राप्तानां लोहितोष्णीषविधानमात्रमेतद्भवति, उच्यते-
भवत्वेवं किं तु दण्डमवलम्ब्य पुरुषः पर्वतमारोहति न दण्डो निश्चेतनः वेदे
ऽपि दण्डपाणिः पुरुषः प्रैषाननुभाषते न दण्डः न लोहिता उष्णीषाः प्रचरन्ति
किं तु अन्यपदार्थीभूता ऋत्विज एवेति सर्वत्र विशेष्यप्रवणैव मतिः उभय-
प्रतिभाने तु दण्डपुरुषाविति स्यान्न दण्डीति, विशेषणविशेष्यभावस्य नियाम-
कत्वादिति चेत् सेयं विशेष्यप्रवणा मतिरुक्तैव भवति, विशेषणस्य विशेष-
णत्वेनैवोपसर्जनत्वादण्डो ऽस्यास्तीति पुरुष एवोच्यते न दण्डपुरुषौ, एवं
पूर्वापरादिप्रत्ययाश्चिरंक्षिप्रदिप्रत्यया इह तन्तुषु पट इत्यादिप्रत्ययाश्च दिक्का-
लसमवायग्राहिणः, त इमे दिक्कालसमवायाः सामग्र्यन्तर्गताः सन्तः प्रत्यया-
तिशयमादधति न तद्विषये भवन्ति पटादिद्रव्यवत् , एवं पतनानुमेयगुरुत्वा-
दिकारणभेदजनिता गुरुः पाषाण इत्यादिप्रत्ययाः परोक्षविशेषणं विशेष्यमवल-
म्बन्ते इत्यलं विस्तरेण ।
• तस्माद्गौरित्यादिज्ञानं न वाचकावच्छिन्नवाच्यविषयम् अतश्च न शाब्दं
तत् , अपि तु सुस्पष्टं प्रत्यक्षमेव, तस्मिंश्च लक्षिते सति लक्षणवैयर्थ्यशङ्काकर-
णाभावात्रासम्भवदोषनिराकरणार्थमव्यपदेश्यपदम् ।
अव्यपदेश्यपदस्याचार्यमतेन प्रयोजनप्रदर्शनम्---
किमर्थं तर्हीदमस्तु, उक्तमाचार्यैः उभयजज्ञानव्यवच्छेदार्थमिति, ननु तदपि
प्रत्यक्षमेवेति, अनपोद्यमुक्तम् , पुरोऽवस्थितगवादिपदार्थस्वरूपमात्रग्रहणनि-
ष्ठितसामर्थ्यमत्र प्रत्यक्षम् , गोशब्दवाच्यतायां तु संज्ञाकर्मोपदेशी शब्द एव
प्रमाणम् , यद्यपि शब्दार्थसम्बन्धपरिच्छेदे गत्यन्तरमपि सम्भवति तथा ऽपि
यत्र तावत् संज्ञिनं निर्दिश्य सञ्ज्ञा वृद्धैरुपदिश्यते गोशब्दवाच्यो ऽयं पन-
सशब्दवाच्योऽ यमिति तत्र तद्वाच्यतापरिच्छेदे स एव कारणम् ।
अत एव च लोको ऽपि शाब्दत्वमभिमन्यते ।
शब्दोपरचितापूर्वज्ञानातिशयतोषितः ॥