न्यायकुसुमाञ्जलि (उदयनाचार्य - ईश्वर-सिद्धि दार्शनिक तर्कशास्त्र एवं सान्वय सटीक)

पञ्चमस्तवके ] ईश्वरसाधनम् । ५७३
देरपि तत्रैवाधिकारात् । न च यो ब्राह्मणस्य विशेषः, स क्षत्रियादौ सम्भवति ।
न च क्षत्रियादेरन्यो वेद इत्यस्ति । न च कठाः काठकमेवाधीयते तदर्थमेवानु-
तिष्ठन्तीति नियमः, शाखासञ्चारस्यापि प्रायशो दर्शनात् । प्रागेवायं नियम
आसीदिदानीमयं विप्लवते इति चेत् । विप्लव एव तर्हि सर्वदा, कठाद्यवान्तर-
जातिविप्लवादित्यगतिरेवेयम् । तस्मादाद्यप्रवक्तृवचननिमित्त एवायं समाख्या-
विशेषसम्बन्ध इत्येव साध्विति ॥
स एवं भगवान् श्रुतोऽनुमितश्च, कैश्चित् साक्षादपि दृश्यते प्रमेयत्वाद्धटवत् ॥
ननु तत्सामग्रीरहितः कथं द्रष्टव्यः । सा हि बहिरिन्द्रियगर्भा मनोगर्भा वा तत्र न
सम्भवति । चक्षुरादेर्नियतविषयत्वात् । मनसो बहिरस्वातन्त्र्यात् । तदुक्तं 'हेत्व-
प्रकाशः ।
कठत्वादिक्षत्रिये सम्भवतीत्याह न चेति । ननु क्षत्रियाद्यधीयमानाऽपि शाखा कठादिपदवाच्येत्यत आह
न च कठा इति । प्रागेवायमिति । पूर्वं कठैः स्वशाखैवाधीता, अधुना शाखान्तराध्ययनरूपो विप्लव
इत्यर्थः । विप्लव एवेति । कठत्वादिशाखाव्याप्यजातिविप्लवः कठादिसमाख्याव्यवस्था-
व्यतिरेकश्चेत्यर्थः । तस्मादिति । कठादिशरीरमधिष्ठाय सर्गादावीश्वरेण या शाखा कृता, सा
तत्समाख्येति परिशेष इत्यर्थः । अत्र अनित्यज्ञानवद्वक्तृकवाक्यावाचकानि श्रौतकठपदादीनि
किञ्चित्प्रवक्तृकवाक्यवाचकानि वाक्यवाचकपदत्वात् मन्वादिसंहितापदवदिति मानमभिप्रेतम् ।
इयता प्रबन्धेन मननरूपो प्रतिज्ञातामुपासनां निर्वाह्य न तावन्मात्रान्मोक्षोऽनुमितिरूपविशेपद-
र्शनस्य प्रत्यक्षभ्रमानुच्छेदकत्वात्, अपि तु प्रत्यक्षरूपं तत्तद्धेतुरिति दर्शयितुमाह —
स एवमिति । अत्र प्रत्यक्षसामग्रीमुपाधिमाह नन्विति । सामग्र्या अतीन्द्रियतया योग्या-
नुपलम्भेन निषेधोऽपास्तः । न च तस्याः कार्यव्यङ्ग्यतया तदभावादेवाभाव इति वाच्यम् । कार्य-
स्यापि पुरुषान्तरप्रत्यक्षज्ञानत्वेन योग्यव्यतिरेकत्वात् । साधनव्यापकत्या स नोपाधिरित्याह
प्रकाशिका ।
स्तदवस्थ एवेति भावः । पूर्वं कठैरिति । तथा च पूर्वकालीनमेव कठत्वादिजातिमद्ब्राह्मणाध्य-
यनं शाखायाः कठादिसमाख्यानियामकमस्तीत्यर्थः । कठत्वादिशाखाव्याप्येति । पूर्वशब्दस्या-
ननुगतत्वेन सर्गाद्यत्वमेव तदर्थः, स च न भवताप्युपेयत इत्यनियमस्तदवस्थ एवेति भावः ।
अनित्यज्ञानवदिति । तन्मतेऽवक्तृकतया अस्य ज्ञानवक्तृकतया च पक्षतावच्छेदकसिद्धिः । न
चास्मदाद्युच्चरितवेदवाचकत्या कठादिसमाख्यायाः पक्षतावच्छेदकासिद्धिरिति वाच्यम् । अनित्य-
ज्ञानवत्क्रियामात्रवाचकत्वस्य विशेषणत्वादिति भावः । किञ्चित्प्रवक्तृकेति । स्वातन्त्र्यम्
प्रशब्दार्थ इति नाध्यापकेनार्थान्तरमिति ध्येयम् ॥ १७-२० ॥
मकरन्दः ।
व्यवस्थाव्यतिरेक इति । नियमगर्भस्योक्तनियामकस्यासिद्धेरिति भावः ।
अनित्यज्ञानवदिति । तन्मते अपौरुषेयत्वादस्मन्मते नित्यज्ञानवद्वक्तृकत्वादुभयसिद्धविशे-
षणमिति चोध्यम् । शेषं सुगमम् ॥ १७-२० ॥
इति महामहोपाध्यायदेवदत्तात्मजश्रीरुचिदत्तोपाध्यायविरचितः
मकरन्दः समाप्तः ॥