न्यायबिन्दु (आचार्य धर्मकीर्ति - धर्मोत्तर टीका एवं पं. चन्द्रशेखर शास्त्री सविस्तार हिन्दी व्याख्या सहित)
Nyayabindu of Dharmakirti with Dharmottara Tika
आचार्य धर्मकीर्ति (टीकाकार: धर्मोत्तरोपाध्याय / चन्द्रशेखर शास्त्री) द्वारा
पृष्ठ 172, कुल 176 में से
संदर्भ में पढ़ें२८ भाषाटीका सहित
वैधर्म्य से भी 'परमाणु, कर्म और आकाशके समान' ये साध्याव्यतिरेकि आदि
दृष्टान्त दोषों के उदाहरण हैं ।
(इसमें परमाणु साध्याव्यतिरेकि, कर्म साधनाव्यतिरेकि और आकाश उभया-
व्यतिरेकि दृष्टान्त हैं ।)
तथा संदिग्धसाध्यव्यतिरेकादयः ।
तथा संदिग्धसाध्यव्यतिरेक आदि—
यथाऽसर्वज्ञाः कपिलादयोऽनाप्ता वा । अविद्यमानसर्वज्ञताप्त-
तालिङ्गभूतप्रमाणातिशयशासनत्वादिति ।
जैसे—कपिल आदि असर्वज्ञ अथवा अनाप्त हैं, क्योंकि उनमें सर्वज्ञता का
लिङ्गभूत प्रमाणातिशयशासन नहीं है ।
अत्र वैधर्म्योदाहरणं यः सर्वज्ञ आप्तो वा स ज्योति-
र्ज्ञानादिकमुपदिष्टवान् ।
यद्यथा-ऋषभवर्धमानादिरिति ।
इस प्रमाणमें वैधर्म्य उदाहरण—
जो सर्वज्ञ या आप्त होता है वह ज्योतिर्ज्ञान आदि का उपदेश देता है । जैसे—
ऋषभ और वर्धमान आदि [ जैन तीर्थंकर । ]
तत्रासर्वज्ञतानाप्ततयोः साध्यधर्मयोः संदिग्धो व्यतिरेकः ।
क्योंकि साध्यधर्म असर्वज्ञता और अनाप्तता में व्यतिरेक सन्दिग्ध है ।
संदिग्धसाधनव्यतिरेकः ।
यथा—न त्रयीविदा ब्राह्मणेन ग्राह्यवचनः कश्चि-
त्पुरुषो रागादिमत्त्वादिति ।
सन्दिग्धसाधन व्यतिरेक—
कोई पुरुष त्रयीवित् (जो ऋक्, यजुः और साम इन तीनों वेदों को जानता है )
ब्राह्मणसे ग्राह्यवचनवाला (जिसका वचन ग्रहण किये जाने योग्य हो) नहीं हैं।
क्योंकि पुरुष राग आदि से युक्त होता है ।
अत्र वैधर्म्योदाहरणम् ।
ये ग्राह्यवचना न ते रागादिमन्तस्तद्यथा गौतमादयो धर्मशास्त्राणां
प्रणेतार इति गौतमादिभ्यो रागादिमत्त्वस्य साधनधर्मस्य व्यावृत्तिः।
उसमें वैधर्म्योदाहरण—
जो ग्राह्यवचन वाले होते हैं । वह रागादिमान् नहीं होते । जैसे—गौतम आदि
१. पी० सं० में 'सर्वज्ञाः' पाठ है, जो अशुद्ध है ।