निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

मरितेव नावम् । सुमङ्गलश्च शकुने भवासि मा
त्वा काचिदभिभा विश्व्याविदत् ” ॥ ( ऋ० सं०
२, ८, ११, १) ॥
न्यक्रन्दीत् जन्म ब्रुवाणः, यथा अस्य शब्दः
तथा नाम ईरयति वाचम्, ईरयिता-इव नावम्,
सुमङ्गलश्च शकुने ! भव कल्याणमङ्गलः ।
‘मंगलं’ गिरते गृणात्यर्थे । गिराति-अनर्थान्-
इतिवा ।
‘अंगलम् ' अंगवत् ।
‘मज्जयति पापकम्' इति नैरुक्ताः ।
मां गच्छतु-इति वा ।
मा चत्वा काचिद्-अभिभूतिः सर्वतो विदत् ॥
गृत्समदम्- अर्थम्-अभ्युत्थितं कपिञ्जलःअभि-
ववाशे ।
तदभिवादिनी एषा ऋग् भवति-॥४॥
अर्थः-“कनिक्रदज्जनुषम्” इस ऋचा का गृत्समद
ऋषि है । शकुनि = सौन चिड़ा के शब्द को सुनकर इसका
जप किया जाता है ॥
हे ‘शकुने ? ’ ‘जनुषम्’ (अभिजातिम्) अपने कुल (खान
दान) को ‘ब्रुवाणः’ बताता हुआ जैसा (तू) ‘कनिक्रदत् ’
बार २ कूकता है ‘अरिता (ईरयिता = नाविकः) मल्लाह