निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)
Niruktam of Maharshi Yaska with Nighantu and Hindi Commentary
महर्षि यास्क मुनि द्वारा
पृष्ठ 907, कुल 1282 में से
संदर्भ में पढ़ेंहिन्दी निरुक्त ( १३६ ) ८ अ० १ पा० ४ खं०
स्विष्टकृत् के विकार के श्रवण से अग्नि द्रविणोदस् है, किन्तु
इन्द्र नहीं ॥ ३ (२) ॥
( खं० ४ )
(निरु०-) “मेद्यन्तु ते वह्नयो येभिरीयसेऽरिष-
ण्यन्वीलयस्वा वनस्पते । आयूया धृष्णा अभि-
गूर्या त्वं नेष्ट्रात्सोमं द्रविणोदः पिब ऋतुभिः ॥”
( ऋ०सं० २,८,१,३ ) ॥
मेद्यन्तु ते वह्नयो वोढारः, यैः यासि अरिष्यन्
दृढीभव, आयूय धृष्णो अभिगूर्य त्वं नेष्ट्रीयात्
धिष्ण्यात् ।
‘धिष्ण्यो’ धिषण्यः । धिषणाभावः ।
‘धिषणा’ वाक् । धिषेर्दधात्यर्थे । धीसादिनी इति
वा । धीसानिनी इति वा ।
‘वनस्पते’ इति एनम्-आह । एष हि वनानां पाता
वा । पालयिता वा ।
‘वनं’ वनोते ।
“पिब ऋतुभिः” कालैः ॥४(३)॥
इति अष्टमाध्यायस्य प्रथमः पादः ॥८,१॥
अर्थः-जैसे यहां ऋतुयागों में-“मेद्यन्तु ते वह्नयः”
[ ऋ०सं ०२,८,१,३ ] यह ऋचा है । यह गृत्समद ऋषि की
है। इसका जगती छन्द और ऋतु देवता है ।