निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)
Niruktam of Maharshi Yaska with Nighantu and Hindi Commentary
महर्षि यास्क मुनि द्वारा
पृष्ठ 614, कुल 1282 में से
संदर्भ में पढ़ेंहिन्दी निरुक्त ( १६८ ) ५ अ० ४ पा० ७ खं० ५
पृथक् प्रायन् । ‘पृथक्’ प्रथतेः । प्रथमा देव-
हूतयः ये देवान् आह्वयन्त, अकुर्वत श्रवणीयानि
यशांसि दुरुनुकराणि अन्यैः, येऽशक्नुवन् यज्ञियां
नावम्-आरोढुम् । अथ ये न अशक्नुवन् यज्ञियां
नावम्-आरोढुम्, “ईमैवैत न्यविशन्त” इहैव ते
न्यविशन्त । ऋणेहैवते न्यविशन्त । अस्मिन्नेव
लोके इतिवा ॥
‘ईर्म’ इति बाहुनाम । समीरिततरो भवति ॥
“एता विश्वा सवना तूतुमाकृषे स्वयं सूनो
सहसो यानि दधिषे ॥” [ऋ० सं० ८, १, ९, ६]
एतानि सर्वाणि स्थानानि तूर्णमुपाकुरुषे, स्वयं
बलस्य पुत्र यानि धत्स्व ॥
‘अंसत्रम्’ अहमस्त्राणम् । धनुर्वा । कवचंवा ।
‘कवचं’ कुआञ्चितं भवति । काञ्चितं भवति । काये
अञ्चितं भवति, इतिवा ॥ ७ [२५] ॥
“पृथक्प्रायन्” इस ऋचा का कृष्ण आंगिरस ऋषि, जगती छन्द और मा-
ध्यन्दिन सवन में ब्राह्मणाच्छंसी के शस्त्र में विनियोग है ।
अर्थः- हे इन्द्र ! तेरे प्रसाद से ‘प्रथमाः’ पहिले वाले या
मुख्य ‘देवहूतयः’ देवताओं को कर्मों में बुलाने वाले (यजमान)
‘पृथक्’ अलग ( औरों से ) देवयान या पितृयान ( मार्ग ) से
‘प्रायन्’ गए हैं । और वे ‘अवस्यानि’ ( श्रवणीयानि ) सुनने
योग्य (यशांसि) यशों को जो ‘दुष्टरा’ ( अन्यैः दुरुनुकराणि )