निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

हिन्दी निरुक्त ( ८७ ) ४ अ० ४ पा० ४ खं०
‘अस्याः’ (६१) इतिच ‘अस्य’-(६२) इतिच । उ-
दात्तं प्रथमादेशे । अनुदात्तम् अन्वादेशे । तीव्रार्थ-
तरम्-उदात्तम् । अल्पीयोऽर्थतरम्-अनुदात्तम् ।
“अस्या ऊ षु ण उपसातये भुवोऽहेलमानो ररि-
वाँ अजाश्व” (श्रवस्यतामजाश्व) । [ऋ० सं० २, २,
२, ४] ।
(भा०-) अस्यै नः सातये उपभव । “अहेलमानः”
अक्रुध्यन् “ररिवान्” रातिः (अदा० प०) अभ्यस्तः
“अजाश्व” इति पूषणमाह । अजनाश्व । ‘अजाः’
अजनाः । अथ-अनुदात्तम् ।—
“दीर्घायुरस्यायः पतिर्जीवाति शरदःशतम् ।” [ऋ०
सं० ८, ३, २७, ४] ।
(भा०) दीर्घायुः अस्याः यः पतिर्जीवितु स शरदः
शतम् । ‘शरत्’ शृता अस्याम्-ओषधयो भवन्ति ।
शीर्णा आप इति वा ॥
‘अस्य’ (६२) इति ‘अस्याः’ [६२] इत्येतेन व्या-
ख्यातम् ॥ ४ [२५] ॥
अनुवादः
‘गौ’ यह अनेकार्थ होने से यहा नैगम काण्ड में समाम्नान हुआ
है । एवम् जिस प्रकार यह अनेकार्थ है, सो पहिले (नै० का० अ० २ पा०२
ख० १) दिखाया जाचुका । किन्तु पहिले यह भी कहा गया था कि—