निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

हिन्दी निरुक्त । १०३
आपः पणिनेव गावः” ‘पणिः’–वणिग् भवति ।
‘पणिः’ पण्यात् । वणिक पण्यं नेनेक्ति । “अपां
बिलमपिहितं यदासीद् ।” ‘बिलं’ भरं भवति ।
बिभर्तेः । “वृत्रं जघ्निवानपववार तद् ।” ‘वृत्रः’
वृणोते र्वा । वर्त्तते र्वा । वर्द्धते र्वा । “यद्-अवृ-
णोत् तद् वृत्रस्य वृत्रत्वम्” इति विज्ञायते । “यद्
अवर्त्तत तद् वृत्रस्य वृत्रत्वम्” इति विज्ञायते ।
“यद्-अवर्द्धत तद्वृत्रस्य वृत्रत्वम्-इति विज्ञायते ॥३॥
इति द्वितीयाध्यायस्य पञ्चमः पादः ॥ २, ५ ॥
अर्थः ।
“दासपत्नीः” दासाधिपत्याः “अहिगोपाः” अहिना
( मेघेन ) गुप्ताः “पणिना” वणिजा “गावः-इव”
मेघोदरे “निरुद्धाः” “आपः” “अतिष्ठन् ।” “यदा”
“अपां” “बिलम्” “अपिहितम्”मुद्रितम् “आसीत्”
तदा इन्द्रः “वृत्रं” मेघम् “जघन्वान्” जघान “तत्”
द्वारञ्च “अप-ववार” ‘अपावृत्तवान्’ तथा आपश्च वर्ष-
भावेन प्रसस्यन्दिरे,-इत्यर्थः ॥
दास (कर्म करनेवाले) की रक्षा करनेवालीं, मेघसे रक्षित
वणियेसे गोओंके समान मेघके भीतर रुकी हुई अप् (जल) ठहरी
हुई थीं। जब जलोंके निकलनेका द्वार मुँदा हुआ था उस समय