निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)
Niruktam of Maharshi Yaska with Nighantu and Hindi Commentary
महर्षि यास्क मुनि द्वारा
पृष्ठ 237, कुल 1282 में से
संदर्भ में पढ़ेंरूपनाम, —वृणोति—इति सतः । वर्षेण प्रच्छाद्य
पृथिवीं तत् पुनः—आदत्ते ॥ ५ ॥
अन्वयार्थः-“अयं सः” मेघः “शिङ्क्ते” शब्दा-
यते’ शब्दं करोति, “येन” मेघेन “अभीवृत्ता”
‘अभिमवृत्ता’ सती “ध्वंसनावधिश्रिता” ‘ध्वंसने
मेघे अधिश्रिता’ सती च । “गौः” ( २,२, १) ‘एषा’
‘माध्यमिका’ ‘वाक्’ “मायुं” “मिमात्ति” ‘मायुं
शब्दं करोति’ । अथवा मायुम्’ ‘आदित्यमिव’
‘आत्मानं ‘मिमाति’ निर्वर्त्तयति इत्यर्थः । ततः
“सा” ‘विद्युद्’ भवन्ती “चित्तिभिः” चयूचटा शब्दैः
“मर्त्यं” मनुष्यम् “नि (हि)चकार” ‘निकरोति’ भीष-
यते इत्यर्थः । ‘पुनः’ ‘वर्षेण पृथिवीं प्रच्छाद्यतत्’
“वव्रिम्” रूपं “प्रति-औहत” ‘प्रत्यूहते’ ‘आदत्ते’
उपसंहरति—इत्यर्थः ।
मन्त्रार्थः-वह यह मेघ शब्द करता है, जिससे प्रवृत्त हुई हुई
और मेघमें छिपी हुई मध्यमलोककी वाग्देवता शब्द करती है,
अथवा अपनेको सूर्यके समान बना लेती है। फिर विद्युत् [बिजली]
रूप धारण कर चटचटा शब्दोंसे मनुष्योंको डराती है, और फिर
वर्षासे पृथिवीको ढाँप कर अपने रूपको छिपालेती, या लौटा
लेती है ।