निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

हिन्दी निरुक्त ( ४६० ) १२अ० १पा० २ खं०
वरेण्योऽनुप्रयाणमुषसो विराजति ॥” [ ऋ० सं०
४, ४, २४, २ । य०वा०सं० १२, ३ ]
सर्वाणि प्रज्ञानानि प्रतिमुञ्चते मेधावी 'कविः'
क्रान्तदर्शनो भवति । कवेर्वा ।
प्रसुवति भद्रं द्विपाद्भ्यश्च चतुष्पाद्भ्यश्च ।
व्यचिरुचपत् नाकं सविता वरणीयः ।
प्रयाणमनु उषसो विराजति ।
“अधो रामः सावित्रः”- इति पशुसमाम्नाये
विज्ञायते । कस्मात् सामान्यात् ? इति, अध-
स्तात् तद्वेलायां तमो भवति, एतस्मात् सामान्यात्।
‘अधस्ताद्रामः’ अधस्तात् कृष्णः । कस्मात् सा-
मान्यात् ? इति । “अग्निं चित्वा न रामामुपे-
यात्” ॥
रामा रमणाय उपेयते न धर्माय कृष्णजातीया।
एतस्मात् सामान्यात् ।
“कृकवाकुः सावित्रः” इति पशुसमाम्नाये विज्ञायते
कस्मात् सामान्यात् ? इति । कालानुवादं परीत्य
कृकवाकोः पूर्वं शब्दानुकरणं वचेः उत्तरम् ।
‘भगः’ व्याख्यातः । तस्य कालः प्राग्-उत्सर्पणात् ।
तस्य एषा भवति-॥ २ (१३) ॥