निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)
Niruktam of Maharshi Yaska with Nighantu and Hindi Commentary
महर्षि यास्क मुनि द्वारा
पृष्ठ 1245, कुल 1282 में से
संदर्भ में पढ़ेंहिन्दी निरुक्त ( ४८३ ) १२अ० १पा० ६ख०
'स्नुषा' साधुसादिनी-इति वा । साधुसानि-
नी-इति वा । स्वपत्यं, तत् सनोति इति वा ।
प्राश्नातु ते इन्द्रः उक्षणः एतान् माध्यमिकान्
संस्त्यायान् ।
'उक्षणः' उक्षनेर्वृद्धिकर्मणः । उक्षन्ति उदकेन
इति वा ।
प्रियं कुरुष्व सुखाचयकरं हविः, सुखकरं हविः ।
सर्वस्माद् यः इन्द्रः उत्तरः तम् एतद् ब्रूमः
आदित्यम् ॥
'सरण्यूः' सरणात् ।
तस्या एषा भवति—॥९॥
अर्थः—"वृषाकपायिरेवति०" इस ऋचा का इन्द्र
ऋषि षष्ठ ( छठे ) पृष्ठ्य अहन् में वृषाकपि में विनियोग है ।
'वृषाकपायि !' हे वृषाकपि ( आदित्य ) की पत्नी !
'रेवति !' हे धनवाली ! 'सुपुत्रे !' ( मध्यमेन ) हे मध्यदेव से
सुन्दर पुत्र वाली ! ( मध्य देव तेरा सुन्दर पुत्र है ) 'सुस्नुषे'
( माध्यमिकाया वाचा ) हे मध्यम लोक की वाक् से सुन्दर
पुत्रवधू वाली ( बहू वाली ! = पुतहू वाली ! ) ( मध्यम लोक
की वाणी तेरी सुन्दर पुतहू है ) 'इन्द्रः' इन्द्रदेव आदित्य
'ते तेरे 'उक्षणः' ( एतान् माध्यमिकान् संस्त्यायान् ) (अव-
स्थाथसंस्त्यायान् ) इन ओसों के समूहोंको 'घसत्' (प्राश्नातु)
खावे [ क्योंकि-वह उदय होता हुआ उन्हें पीता है।