निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)
Niruktam of Maharshi Yaska with Nighantu and Hindi Commentary
महर्षि यास्क मुनि द्वारा
पृष्ठ 1130, कुल 1282 में से
संदर्भ में पढ़ें[Header] हिन्दी निरुक्त (३६६) , १० अ० ४ पा० २ खं०
जरायु॒ रज॑सो वि॒माने॑ । इ॒मम॒पां स॒ङ्गमे॒ सूर्य॑स्य
शिशुं॒ न विप्रा॑ म॒तिभी॑रिहन्ति ॥” [ ऋ०सं० ८,
७,७,१ । य०वा०सं०७,१६] ॥
अयं वेनः चोदयत् ‘पृश्निगर्भाः’ प्राष्टवर्णगर्भाः
आपः इति वा । ‘ज्योतिर्जरायुः’ ज्योतिः अस्य
जरायुस्थानीयं भवति । ‘जरायुः’ जरया गर्भस्य,
जरया यूयत इति वा । इमम् अपां च सङ्गमे
सूर्य्यस्य च शिशुम्-इव विप्रा मतिभिः—रिहन्ति
लिहन्ति, स्तुवन्ति, वर्द्धयन्ति, पूजयन्ति इति वा ।
‘शिशुः’ शंसनीयो भवति । शिशीतेर्वा स्याद्
दानकर्मणः । “चिरलब्धो गर्भः” इति ।
‘असुनीतिः’ असून् नयति ।
तस्य एषा भवति-॥९(३९)॥
अर्थः-“अयं वेनः०” इस ऋचा का भार्गव वेन
ऋषि है । इस ऋचा से शुक्र का ग्रहण होता है । भार्गव वेन
अपनी समाधि में देवता का साक्षात्कार करता हुआ प्रत्यक्ष
देवता को दिखाता हुआ जैसा किसी से कहता है ।
‘अयम्’ यह ‘वेनः’ वेन देव, ‘ज्योतिर्जरायुः’ जिसका
ज्योतिः या बिजली ही जरायु = जेर = गर्भ की कांचली है,
अथवा जो अपनी ज्योतिः से गर्भ की जरा (जेर) के समान
(यु) मिलाहुआ या लिपटा हुआ है “रजसः-विमाने”