निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

हिन्दी निरुक्त ( ३५८ ) १० अ० ३ पा० ८ ० खं०
( खं० ८ )
निरु०-“सविता यन्त्रैः पृथिवी मरम्णा दस्क-
म्भने सविता द्यामहंहत् । अश्वमिवाधुक्षद्धुनिम-
न्तरिक्षमतूर्त्ते बद्धं सविता समुद्रम् ॥” [ ऋ०सं०
८, ८, ७, १ ] ॥
सविता यन्त्रैः पृथिवीम् अरमयत् । अनारम्भ-
णे अन्तरिक्षे सविता द्याम् अहंहत् । अश्वम्-इव
अधुक्षत् धुनिम्- अन्तरिक्षमेघम्, बद्धम्-अतूर्ते =
बद्धम्-अतूर्णे इति वा, अत्वरमाणे इति वा। सविता
समुदितारम्-इति कम्-अन्यं मध्यमाद् एवम्
अवक्ष्यत् ॥
आदित्योऽपि ‘सविता’ उच्यते । तथाच हैर-
ण्यस्तूपे स्तुतः अर्चन्न् हिरण्यस्तूप ऋषिः इदं सूक्तं
प्रोवाच ।
तदभिवादिनी एषा ऋग् भवति-॥८ ( ३२ )
अर्थः--“सविता यन्त्रैः ”इस ऋचा का अर्चन्नामा
हैरण्यस्तूप ऋषि है ।
'सविता' मध्यम देव सब बलों के स्वामी सविताने
'यन्त्रैः' यन्त्रोंके द्वारा 'पृथिवीम्' पृथ्वीको 'अरम्णात्' थांमा
या रोका । (अन्यथा यह ऐसी निश्चल न रहती ।) सविता'
सविता ही ने 'अस्कम्भने' (अनारम्भणे अन्तरिक्षे) अमूर्त्त