निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)
Niruktam of Maharshi Yaska with Nighantu and Hindi Commentary
महर्षि यास्क मुनि द्वारा
पृष्ठ 1086, कुल 1282 में से
संदर्भ में पढ़ेंहिन्दी निरुक्त ( ३२१ ) १० अ० २ पा० ३ ख०
'वास्तोष्पति' (१) क्या ? 'वास्तुः' (घर) निवास अर्थ में
'वस्' (भ्वा० प०) धातु का है । क्यों कि—उसमें मनुष्य निवास
करते हैं उसके पति (पाता या पालयिता) को 'वास्तोष्पति'
कहते हैं । सो यह 'वास्तोष्पति' रुद्ररूप मध्यम देवता है ।
क्यों कि- ‘अमीवहा०’ इस मन्त्र में बलकृति ( बलकर्म )
लिङ्ग पाया जाता है ।
“तस्य०” उस (वास्तोष्पति) की यह ऋचा है ॥३(१६)॥
( खं० ४ )
निरु०-“अमीवहा वास्तोष्पते विश्वारूपाण्या-
विशन् । सखा सुशेव एधि नः ॥” ( ऋ०सं० ५,
४, २२, १ ) ॥
अभ्यमनहा वास्तोष्पते ! सर्वाणि रूपाणि आ-
विशन् सखा नः सुसुखो भव ॥
'शेव' इति सुखनाम । शिष्यतेर्वकारो नामकरणः
अन्तस्थान्तरोपलिङ्गी ॥
विभाषितगुणः, 'शिवम्' इत्यपि अस्य भवति ।
यद्-यद्-रूपं कामयते तत् तद् देवता भवति ।
“रूपं रूपं मघवा बोभवीति” इत्यपि निगमो
भवति ।
'वाचस्पतिः' वाचः पाता वा, पालयिता वा ।
तस्य एषा भवति ॥४(१७)॥