निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

हिन्दी निरुक्त। १०५

यत्र स्वरसंस्कारौ समर्थौ प्रादेशिकेन गुणेन अन्वितौ
स्यातां संविज्ज्ञातानि तानि । यथा-गौः, अश्वः,
पुरुषः, हस्ती, इति । अथ चेत् सर्वाणि आख्यात-
जानि नामानि स्युः,―'यः कश्च तत्कर्म कुर्यात्, सर्वं
तत्सत्त्वं तथा आचक्षीरन् ?' 'यः कश्च अध्वान-
मश्नुवीत अश्वः स वचनीयः स्यात् ?' 'यत्किञ्चित्
तृन्द्यात् तृणं तत्' ? अथापि चेत् सर्वाणि आख्यात-
जानि नामानि स्युः,---'यावद्भिर्भावैः संप्रयुज्येत ताव-
द्भ्यो नामधेय-प्रतिलम्भः स्यात् ॥ १ ॥

( खं० २ )

अथापि य एषां न्यायवान् कार्मनामिकः संस्कारो
यथा चापि प्रतीतार्थानि स्युः, तथा एनानि आचक्षी-
रन्,―पुरुषं 'पुरिशय' इति आचक्षीरन् ? 'अष्टा'
इति अश्वम् ? 'तर्दनम्' इति तृणम् ? । अथापि
निष्पन्ने अभिव्याहारे अभिविचारयन्ति―प्रथनात्
पृथिवी-इति इत्याहुः―'क एनामप्रथयिष्यत् ? किमा-
धारश्च ? अथ अनन्वितेऽर्थे, अप्रादेशिके. विकारे
पदेभ्यः पदेतरार्द्धान् सञ्चस्कार शाकटायनः,―एतेः
कारितं च यकारादिञ्च अन्तःकरणम्, अस्तेः शुद्धञ्च
सकारादिञ्च ? । अथापि 'सत्त्वपूर्वोभावः'―इत्याहुः,
१४