नाट्यशास्त्र: भाग २ (भरत मुनि - प्रदीप हिन्दी व्याख्या सहित: संगीत, वाद्य, ताल एवं रस-विधान)

५१२ नाट्यशास्त्र
अत्यायतपदश्चावच्च १५७ अधोमुखस्थितश्चैव १७६
अत्र नित्यं प्रयत्नो हि ११२ अधोमुखीनां सर्वासां ५६
अत्र नोक्तं मया यस्तु ३४६ अधोवलोकनेनैव १४६
अत्रोच्यते कथं नैषा १३२ अध्यर्धमेतद् विज्ञेयं १२५
अथानुवृत्तिरङ्गोपपत्ति ३१३ अध्यर्धिका चाषगति ७९
अथवाभिनयोपेतं १११ अनन्तरप्रयोगस्तु ३०६
अथवार्थवशाच्चापि १८१ अनर्थकैः विकारैश्च १५८
अथवा कारणोपेतं ३७२ अनवस्थिततारा च १८
अथवा छन्दतः कार्या ३४२ अनवस्थितसञ्चारा १९
अथ दिव्याः प्रकृतयो १६२ अनाविद्धेषु भावेषु २७
अथ मध्यमनीचेस्तु १३२ अनिबद्धपदं छन्दः २११
अय प्रेषणिकाश्चापि १८२ अनिमित्तप्रकथनो १५४
अथ बाह्यप्रयोगे तु ११४ अनियुक्तार्थकं वाक्यं ३६०
अथवान्यादृशं प्राप्य ७४ अनिष्पणेन गात्रेण १४४
अथ वीरे च कर्तव्या १३९ अनिष्टदर्शने गन्धे २४
अथ वृद्धस्य कर्तव्या १५२ अनिष्टश्रवणे चैव १३५
अथ योन्यन्तरी भाषा ३३६ अनीप्सिते विषादे च ७
अथातो मुखरागस्तु ३३ अनुक्तं श्रूयते यच्च १९६
अथायैव प्रवक्ष्यामि २३ अनुपश्लिष्टशब्दं यत् २९९
अथैषां रसभावेषु २२, २४ अनुष्टुप् चपला सा २६३
अथैषां सम्प्रवक्ष्यामि २६ अनेकस्वाद्विचाराणां २७७
अर्थस्य साधकश्चैव २८३ अनेकभावसंयुक्तं ३०६
अर्थान्तरस्य कथने २८३ अनेकभेदबहुलं ५
अर्थापत्तिः प्रसिद्धिश्च २७५ अनेकवाक्यसंयुक्तं ३२०
अर्थापेचयक्षरस्यूतं २११ अनेकयुक्तिमद्वाक्यं ३२०
अथावेष्टितमेकं स्यात् ४१ अनेकस्य तथैकेन २८७
अथासनविधिः कार्यः १६९ अनेकार्थविशेषैर्यत् ३०७
अद्य मे सफलमायत २३४ अनेकोपाधिसंयुक्तो २८१
अद्भुते विस्मयात् स्तब्धौ ३७० अनेन कार्य स्थानेन १०६, १०८
अदृष्टोऽन्योऽपिवा २८५ अनेनैव क्रमेणैव २५
अधमा इति ये ख्याता १५९ अनेन चारीयोगेन १५५
अधमेषु प्रकीर्णाश्च ७३ अनेनैव विधानेन १४९
अधरोष्ठपानरञ्जन ५० अन्धकारेऽथ याने च १४५
अधोभागचरी दृष्टिः १९ अन्तःस्था संवृतजा २०४
अधोभागविचारा च १८ अन्त्यं सप्तदशश्चैव २५१
अधोमुखतलाविद्धौ ७९ अन्त्यं सप्तदशे पादे २४७
अन्त्यमेकोनविंशच्च २५५

पद्यार्थानुक्रमणिका ५१३
अन्त्योपान्त्ये गुरुर्यत्र २५१ । अभिमुखपराङ्मुखीभ्यां ५३
अन्धकारेऽथ याने च १४५ अभियुक्तैर्विशेषस्तु १०३
अन्त्योपान्त्ये च दीर्घाणि २४६ अभूतपूर्वो यो ह्यर्थः २७८
अन्त्योपान्त्ये च शक्कर्यां २४२, २४४ अभूतपूर्वैर्यन्त्रार्थैः ३१७
अन्यत्रार्थेन सम्बद्धं ३२४ अभ्यन्तरेण करणं ८१
अन्यदा पुनरायेति ३५२ अमी गुणा रूपगुणा २३३
अन्यस्मिंश्चैव पतना- २८२ अथथातथादिकेषु तु ३३१
अन्यापदेशैः कथनं २८४ अयमुद्धितकरणे ९१
अन्यापदेशकथनैः ३१८ अयं विधिस्तु कर्तव्यो १३३
अन्ये चाप्यर्थसंयुक्ता ७१ अयमेवाङ्गुलि परि ६६
अन्येऽपि देशाः प्राच्या १९० अयुग्गणे विधातव्यो २६९, २७०
अन्योन्यजङ्घासंवेधात् ९९ अयुजोर्लक्षणं ह्येतत् २६२
अन्योन्य-सदृशा यत्र ३०३ अरालकटकाख्यौ च ७७
अपक्रान्तः पुनश्चाद्यो ११९ अरालस्य यदा वक्रा ४९
अपक्रान्तः पुनर्वामः ११७ अरालौ तु विपर्यस्ता ६७
अपदेशस्तु परोक्षो ३१७ अर्थस्य च व्यक्तिरुदा ३००
अपराद्धानुसरणे १३५ अर्थहीनं त्वसम्बद्धं २९८
अपरस्परनिष्पन्ना ३३२ अर्धचन्द्रो हरालश्च ३७
अपरिज्ञाततत्त्वार्थः ३२० अर्धतालोत्थितैः पादैः १५१
अपशिसानतत्त्वार्थं ३२० अर्धनारीगतिः कार्या १६७
अपसर्पी पुनर्वामः १२५ अर्धव्याकोशपद्ममात्रा १८
अपसव्यप्रवेशा तु १९१ अर्धेनैकेन यद् वृत्तं २९२
अपस्मारे तथा कार्या २० अलङ्काराः गुणाश्चैव ३०३
अपि कस्यचिद् युवति २३७ अलङ्कारैर्गुणैश्चैव २७६, ३१४
अपि चाध्यायिके कार्ये १३५ अलङ्कारा विरामाश्च ३७३
अपूर्वक्रोधजनितं ३२४ अलङ्कारविरामाभ्यां ३७०
अप्यनुक्तो बुधैर्यत्र ३०२ अलपल्लवकाराला ७९
अप्रत्यक्षार्थसंस्पर्शं २८० अलपल्लवसंस्थाना ७७
अप्रार्थनीयामन्यां वा ३२१ अलपल्लवोध्वणौ च ४०
अभावहन्तवैकल्या २९३ अलम्भलाभाद् भुक्तस्य १५९
अभितप्ता च निर्वेदे २० अलातं वामकक्षैव ११६
अभिनयकरास्तु ये ७१ अलातं वामकं पादं ११८
अभिनेयास्त्वनेनैव ४५ अलातश्च पुनर्वामः १२१
अभिपूर्वस्य णीञ् धातु ४ अलातश्च भवेद् वामः १२०
अभिप्रेतार्थसिद्धयर्थं २७९, २८२ अलोलचक्षुश्च भवेत् १४४
अभिप्लुतार्थं विज्ञेयं २९९ अवकृष्टे मदे चैव १५४
अभिमानावष्टम्भ ६८ अवगीतोऽपि हीनोऽपि ३०५
३३ ना० शा० द्वि०

५१४ नाट्यशास्त्र
अवज्ञाविहतादौ च ३२ | अस्मिंस्ते शिरसि २३०
अवर्ण्यं वर्ण्यते यत्र २९७ | अस्य दृष्टिविधानस्य ११
अवलोक्य दिशः सर्वाः १६१ | अस्याः विविधान् योगान् ५२
अवस्थान्तरमासाद्य १३३ | अस्य शाखा च नृत्तञ्च ६
अवस्रत्तोत्तरपुटा १४ | अस्यैव तु कपित्थस्य ५१
अवाङ्मुखस्त्वं निर्भुग्नं ३२ | अस्यैव च यदा मुष्टेः ५०
अवाङ्मुखस्थितश्चापि १० | अस्यैव चाङ्गुलीभिस्त्वधो ४२
अविशेषाभिधानं यत् २९८ | अस्यैव दक्षिणं पादं १०८
अवृद्धस्य प्रयोगज्ञो १५१ | अस्यैष वैपरीत्येन १४६
अवेक्ष्य वृत्तिबाहुल्यं १९२ | अस्यैव समपादस्य ९२
अव्यक्तार्थप्रवादे च ३६५ | अस्यैव शिखराख्यस्य ५०
अशुद्धकार्यं प्रक्रान्तं ११४ | असौ हि रामारति २९६
अशेषाङ्गाकुकुलापूर् १४९ | अहह्या तु मही यत्र १३८
अश्वयाने गतिः कार्या १५० | अह्नः प्रमाणं गत्वा तु १८३
अश्रुप्रमार्जनं तिलक ४४ | अहमिति च दर्पवचने ८४
अष्टादशं सप्तदशं २५३ | अहं वः कथयिष्यामि ३
अष्टादश द्वितीयञ्च २७३ | आ
अष्टावादौ गुरूणि २५८ | आकम्पितं कम्पितञ्च ६
अष्टाशीतिश्च वृत्तानि २१६ | आकारैकारसंयुक्तं ३७१
अष्टाक्षरकृते पादे २२९ | आकारस्तु स्मृते कार्यं ३१०
अष्टाशीति सहस्राणि २१७ | आकाशगमने चैव १४६
अष्टिरत्यष्टिरपि च २२४ | आकाशेन विमानेन १८२
अष्टौ चैव तु वृत्तानि २१७ | आकाक्षिक्यः स्मृता ह्येता १७, १०४
अष्टौ चैव सहस्राणि २१८ | आका शिकीनां चारीणां १००
अष्टौ षष्ठिश्च वृत्तानि २१६ | आकुञ्चितं कुञ्चितं स्यात् २४
असंख्येय-प्रमाणानि २१५ | आकुञ्चितं समञ्चैव १७५
असंयुताः करा ह्येते ६४ | आकुञ्चितपुटापाङ्ग १८
असंयुताः संयुताश्च ३८ | आकृत्या चेष्टया चिह्नैः ७१
असंस्पर्शाच्च लोकस्य १६० | आकेकरा दुरालोके २१
असंस्थितैः पदैः २२८ | आकेकरपुटा चैव १३
असंस्थितपदा सुविह्वलाङ्गी २६५ | आकेकरा विकोशा च ११
असिचापचक्रतोमर ५० | आखिसं नामकं कुर्यात् १२०
असूयावेदनावज्ञा ३० | आख्यातं पाठ्यकृतं २०७
असूयिते जुगुप्सायां २६ | आख्यानाज्ञा-प्रतिषेध ३१२
अस्पृष्टश्च दकारो ३३० | आगतासि भवनं मम २३४
अस्वस्थकामिते चैव १३५ | आघूर्णमानमध्य्‌या या १९
अस्वराः सस्वराश्चापि २२० |

पदार्थानुक्रमणिका ५१५
आङ्गिकस्तु भवेच्छाखा ६ | आपाणं आबाणं भवति ३३१
आङ्गिको वाचिकश्चैव ५ | आभाषणञ्च दूरस्थे ३५९
आचार्यबुद्ध्या तानीह १२६ | आभीरोक्तिः शाबरी च ३४४
आश्चर्य अच्छुरियं ३३३ | आभुग्नं तदुरो ज्ञेयं ८४
आत्मभावमुपन्यस्य ३१८ | आभुग्नतालमध्यस्थः ६१
आदर्शधारणं खण्डनं ५१ | आभुग्नमथ निर्भुग्नं ८५
आदित्यांशुरपर्धिन्येषा २२९ | आभ्यन्तरस्तु नृपते १७३
आदौ द्वे च चतुर्थञ्च २४३ | आमन्त्रणैस्तु पाषण्डा ३५२
आदौ द्वे नैधने २२७ | आम्नायसिद्धं सर्वासां ३४०
आदौ द्वे यत्र पादे २१४ | आयतञ्चावहित्थञ्च १६२
आदौ द्वौ पञ्चमश्चैव २३२ | आयतदण्डग्रहणं ५१
आदौ पञ्चाक्षरच्छेदः २३६ | आयतनासादण्डे २७१
आदौ पादे तु यत्र स्यात् २१४ | आयामनादुभयतः ८६
आदौ षट् दशमश्चैव २४१, २४५ | आयुष्मन्निति वाच्यस्तु ३५०
आदौ यत् क्रोधजननं ३१९, ३२१ | आरोढुमुद्वहेद् गात्रं १४६
आद्यञ्चैव चतुर्थञ्च २५७ | आरोहणावतरणम् १४७
आद्यन्तु जनितं कृत्वा ११६, ११८, १२३, | आर्यागीतिरथार्धे च २७४
१२५ | आर्या त्वक्षरपिण्डेन २७३
आद्यस्तु जनितो भूत्वा १२५ | आर्या मुखे तु चापला २७२
आद्यं कुर्यादपक्रान्तं ११९ | आर्येति पूर्वजो भ्राता ३५३
आद्यं चतुर्थमन्यच्च २३१ | आर्येति ब्राह्मणं ब्रूयात् ३४८
आद्यं चतुर्थं दशमं २३९ | आलस्यश्रमखेदेषु १७७
आद्यं चतुर्थं षष्ठञ्च २४५, २४९ | आलिङ्गने महास्तम्भ ६०
आद्यं चारालमुत्तानं १४३, १६६ | आलीढपरिवर्तस्तु १०८
आद्यं तृतीयमन्यच्च २२८, २३३, २३४, | आलीढसंहितं शस्त्रं १०८
२६६ | आलीढं स्थानकं कुर्यात् १०८
आद्यं पादञ्च जनितं ११६ | आलीढं स्थानकं कृत्वा १६०
आद्यः पृष्ठापसर्पी च १२४ | आलेख्यनेत्ररञ्जन ६२
आद्यस्तु जनितः कार्यः १२२ | आवर्जितं प्रयोक्तव्यं ९०
आद्यस्तु जनितो भूत्वा ११८ | आवर्जितं नतं क्षिप्तं ९०
आद्यो दण्डक्रमश्चैव १२० | आवर्जिताः करतले ५७
आद्ये पुनरन्त्ये २२५ | आवर्तन्ते कनिष्ठाद्या ८२
आद्यो भ्रमरकः कार्यः १२२ | आवाहनमवतरणं ४३
आद्यो भ्रमरकश्चैव १२३ | आवाहने विसर्गे ४९
आद्यात् पराणि पञ्चाथ २४७ | आवाहने विसर्गे च १६२
आद्या धनुर्नता कार्या ४७ | आविद्धवक्त्रौ सूच्यास्यौ ४०
आधूतं तु शिरोज्ञेयम् ८ | आवेगे चैव हर्षे च १३५

५१६ नाट्यशास्त्र
आवेष्टयन्ते यदाङ्गुल्यः ८१
आवन्तिका वैदेशिका १८९
आवन्ती दाक्षिणात्या च १८६, १९१
आवन्त्यां दाक्षिणात्यायां १९१
आलोकश्चैव लोकश्च १७९
आशीः प्रियोक्तिः कपट ३१३
आशीर्वादा तथा भावा ४७
आसन्नोक्तश्च यद्वाक्यं १९६
आसां तु सम्प्रवक्ष्यामि २६७
आसाद्य तु रसं हास्यं १३९
आस्कन्दितेन वामेन ११६
आस्पन्दितः पुनश्चार्मः १२२
आस्पन्दितः पुनः सव्यः १२३
आस्पन्दितञ्च वामेन ११८
आस्फोटने च योज्यः ५५
आह्वानञ्च निवारण ४८
आह्लादिश्चोर्ध्वसुकुला २०
आहाराधिष्ठिताः प्राणाः ११३
इ
इतरार्धे तु षष्ठस्य २७४
इतरेण निषीदेच्च १५६
इतिच्छन्दांसि यानीह २२४
इति दन्तोष्ठजिह्वानां ३१
इत्यादि लोकभावार्था ३३
इत्यूर्वोर्लक्षणं प्रोक्तं ९०
इत्येतदङ्गजं प्रोक्तं ९४
इत्येतदुदरस्योक्तं ८७
इत्येतल्लक्षणं प्रोक्तं ३६
इत्येते पर्वतश्रेष्ठाः १८५
इत्येवं जङ्घयोः कर्म ९१
इत्येवं तु भ्रुवोः प्रोक्तं २७
इत्येवं लक्षिता ह्येषा १९
इत्येष दर्शनविधिः २२
इत्येष निषधो हस्तः ६८
इत्येष मुखरागस्तु ३४
इत्येषा सर्वविषमा २६५
इत्येषु रसभावेषु २५
इत्योष्ठकर्मण्युक्तानि ३०
इत्योष्ठलक्षणं प्रोक्तं २९
इदमेव विपर्यस्तं १०६
इष्टार्थख्यापने चैव ३६५
इह भावा रसाश्चैव १८४
इह साम्प्रतमस्येद्य ५६
ई
ईषत् प्रसारिते जङ्घे १७७
ईप्सितेनार्थजातेन ३०१
उ
उक्तं काकुविधानं तु ३७२
उकार बहुलां तज्ज्ञस्तेषु ३४६
उक्तान्तः परश्चैव १२६
उक्ताद्युत्कृतिजातानि २१८
उक्तान्तः परश्चैव १२६
उक्ता ह्येते द्विविधा ७१
उच्चयः सहशार्थो यः २८०
उच्चा दीप्ता द्रुता चैव ३६४
उच्चो दीप्तश्च मन्द्रश्च ३६१
उत्कण्ठिते च तज्ज्ञैः ७०
उत्कर्षणं विकर्षणं ७२
उत्क्षिप्तवक्रा तु यदा ५१
उत्क्षिप्तश्चापि विज्ञेयं १०
उत्क्षिप्तबाहुशिरस ९
उत्क्षेपः पातनञ्चैव २५
उत्क्षेपो विस्मये हर्षे २६
उत्सङ्ग इति विज्ञेयः ६७
उत्तमार्थाद्विशिष्टो यः ३१७
उत्तमानां कराः कार्या ७३
उत्तमानां भवेद्भाषा १४४
उत्तमानां तु कर्तव्या १४०
उत्तमाधममध्यानां १३३
उत्तमानामयं प्रायः १३९
उत्तमानां गतिर्या १३४
उत्तमैर्मध्यमैर्वाचैः ३४७

पद्यार्थानुक्रमणिका ५१७
उत्तानः पार्श्वगश्चैव ७२, ७५ उद्वेष्टितप्रसारित इत्येते ८२
उत्तानितमुखञ्चैव १७६ उदात्तश्चानुदात्तश्च ३६०
उत्तानो वर्तुलश्लक्ष्णः ७५ उदात्तगमने चैव ९२
उत्तानौ वामपार्श्वस्थौ ६६ उदारमधुरैः शब्दै ३१०
उत्तरोत्तरसञ्जल्प १०८, ३६३ उदात्तललितैर्गात्रैः १६७
उत्तरोत्तरसङ्कल्पे ३६५ उद्धता ये च पुरुषाः १९३
उत्तानवञ्चितौ चैव ४० उन्नतं पूर्णमन्त्रोक्तं २८
उत्तानाधोमुखौ कार्यौ ४५ उन्नताभ्युन्नतमुखी ३५
उत्क्रम्यापि क्रमं ३७२ उन्नामनं प्रणामो ४३
उत्सादनं बहु तथा ४२ उन्मत्तो भवति ह्येवं १५५
उत्क्षिप्य पातयेच्चैनं १०० उन्मत्तस्यापि कर्तव्या १५४
उत्क्षिप्ता तु भवेत् ९२ उन्मत्तस्यापि पठतः ३३७
उत्क्षिप्ता तु भवेत् पार्ष्णि ९३ उन्मादेऽसूयिते चैव ३६५
उत्क्षिप्ता यस्य पार्ष्णिः ९३ उन्मेषश्च निमेषश्च २३
उत्क्षिप्य पतितकरः १४० उपमाद्युपदिष्टाना ३०३
उत्क्षिप्य हस्तं पाशेन १३६ उपमा नाम सा २८७
उत्प्लुतमकेहस्त २५४ उपमाया बुधैरेते २८९
उत्फुल्लमध्या दृष्टिस्तु १३ उपमा रूपकञ्चैव २८६
उत्साहजननैः स्पष्टै ३१५ उपवनसलिलानां २४१
उत्साहो उच्छाहो पुष्पं ३३३ उपस्थितस्मृतिश्चैव १४४
उद्घट्टितेन पादेन १०१ उपसर्गा ह्युद्दिष्टाः २०८
उद्घट्टितः समश्चैव ९१ उपपरुहुत्तरारो ३२९
उद्धटभाषिणी परुष २७२ उत्स्यन्दिताऽथ जनिता ९७
उद्वृत्तो दक्षिणश्च स्यात् ११८ उपसर्गे नतं कार्यं ८६
उद्वृत्तं दक्षिणञ्चैव ११६ उपस्थितोऽधस्ताद् वा— ३३४
उद्वृत्ताविति विज्ञेयौ ७६ उपर्युपरि विन्यस्तौ ६९
उद्वाहितमुरः कृत्वा ९८ उपाध्यायेति चाचार्यं ३४४
उद्वेष्टितो भवेदेको ७९ उपाध्यायस्य नृपते १७५
उद्वेष्ट्यन्ते कनिष्ठाद्या ८२ उपालम्भकृते चैव १०६
उद्वेष्ट्यन्ते यदाङ्गुल्यः ८१ उपेतमतिचित्रार्थं ३०७
उद्वाहितं तूर्ध्वकृतं ८५ उपेन्द्रवज्रा विज्ञेया २३३
उद्वाहितञ्च विज्ञेयं ९०, १७७ उभयोरर्धयोरेत २७३
उद्वाहितं नतञ्चैव १७५ उभयोरर्धयोर्यन्त्र २७२
उद्वाहितं समञ्चैव ८४ उभयोः प्रीतिजननो २८२
उद्वाहिता चेति कटी ८८ उभाभ्यामपि पादाभ्यां १००
उद्वाह्य गात्रं पादञ्च १४७ उभाभ्यामपि हस्ताभ्यां ६५
उद्वेष्टितापविद्धैश्च १०० उरःपातहतोत्साह— १४१

५१८ नाट्यशास्त्र
उरःसमं तु विज्ञेयं ८५ | एक एव रसस्तेषां १३७
उरसः शिरसः कण्ठात् ३५९ | एकः खञ्जगतौ नित्यं १५६
उरसश्चापि चिबुकं १२८ | एकं भुजमुपाधाय १७६
उरसोदाहृतं वाक्यं ३५९ | एकपादप्रचारो यः ९६
उरस्युद्वेष्टनं कार्यं ११० | एकमात्रं भवेद् ह्रस्वं ३०९
उरो निर्भुग्नमेतद्धि ८४ | एकमात्रं घटके २२६
उरोमण्डलिनौ चैव ४० | एकं वा विंशतिं वापि २१९
उष्णं उण्हं यक्षो ३३३ | एकत्रिंशत् सहस्राणि २१६
उष्णीषमुकुटधारण ४३ | एकद्वित्रिचतुः ३७१
ऊ | एकादश्या एवाललिता २५
ऊरुद्वृत्तञ्च तेनैव १२१ | एकस्या हि द्वयोर्वापि २५
ऊरुद्वृत्तः स एव १२२ | एकस्यानेकविषया २८७
ऊरुभ्यां वलनं कृत्वा १०१ | एकस्यैकेन सा २८७
ऊरुभ्यां वलनं यत् ९९ | एकवाक्येन संयुक्तं २८९
ऊर्णनाभस्ताम्रचूड ३८ | एकस्य बहुभिः सा २८७
ऊर्णनाभः स विज्ञेय ६३ | एकस्य बहूनां वा २०९
ऊर्ध्वजानुश्च सूची च ९७ | एकाङ्के संविधातव्यो १८४
ऊर्ध्वनतलोलकम्पित ५२ | एकादशं सप्तदशं २५७
ऊर्ध्वप्रसारितविद्धौ ८० | एकादशाक्षरा त्रिष्टुप् २१३
ऊर्ध्वमण्डलिनौ चैव ४० | एकादशाक्षरे पादे २३२
ऊर्ध्वमण्डलिनौ हस्तौ ७९ | एकार्थसाधनकृतं ३१७
ऊर्ध्वमन्ये प्रकीर्णे च ५९ | एकाक्षरं भवेदुक्तं २१३
ऊर्ध्वमुखेन तु कुर्यात् ४६ | एकारबहुलां भाषां ३४५
ऊर्ध्वमुल्लोकितं ज्ञेयं २३ | एकीभूताः पुनश्चैताः १९२
ऊर्ध्वक्षेपैरुरो यन्न ८५ | एकीभूताः पुनस्त्वेताः १९२
ऊर्ध्वाः श्लक्ष्णताम्राश्च ५४ | एकेन द्वाभ्यां वा किञ्चित् ५८
ऊर्ध्वा हंसमुखस्यैव ६२ | एकैकं पादमुत्क्रम्य २९३
ऊष्माणस्तालव्या २०३ | एकोनविंशतिधृतिः २१४
ऊष्माणश्च शषसहा २०४ | एको हि शब्दद्यते तत् २८५
ऋ | एतच्चापगतं विद्यात् १२६
ऋजुस्थितस्य चोर्ध्वाधः ७ | एतदास्यन्दितं नाम १२२
ऋज्वायतोन्नतैः १४६ | एतदुक्तं मया सम्यक् ८५
ऋतवो महीं तयौघं ५७ | एतदेव विपर्यस्तं ३२५
ए | एतदेवावतरणं १४८
| एतद्दशविधं ज्ञेयं २९१
एओआरपराणि अ १२७ | एताश्चार्यो मया प्रोक्ताः १०४, ११५
| एताः भौम्यः स्मृताश्चार्यः ९७, १००

पद्यार्थानुक्रमणिका ५१९
एतान्याकाशगानीह १२१ | एलकाक्रीडितैश्चैव १२४
एतान्यपि दशोक्तानि ११५ | एलकाक्रीडिता बद्धा ९७
एतान्याविद्धसंज्ञानि १९३ | एलकाक्रीडितैः पादैः १३८, १४२
एतानि काव्यस्य च २८६ | एलकाक्रीडितं विद्यात् १२४
एतानि खण्डानि समण्ड- १२९ | एवमेषः प्रयोक्तव्यः ४३
एतानि गुरुसंख्यानि १५८ | एवं कक्ष्याविभागस्तु १४६, १९८
एतानि च गुरूणि स्युः २५२ | एवं गतागतैर्गत्वा १३१
एतानि पार्श्वकर्माणि ८७ | एवं ज्ञेयाः करा ह्येते ७५
एतानि नवकर्माणि २१ | एवं तु संस्कृतं पाठ्यं ३२५
एतानि च लघूनि स्युः २५६ | एवं तूभयसंयोगो २१३
एतानि समवृत्तानि २६० | एवं देवानुकरणे १३३
एतावदिति च कार्यो ६६ | एवं नामेति कार्यञ्च ३२
एतेन च विकल्पेन २१८ | एवं पादस्य जङ्घायाः ९५
एतेन त्वभिनेयं ४९ | एवं भावरसार्थेषु ३३
एतेन तरुणफलरूप ५६ | एवं तु भारते वर्षे १८४
एतेन धैर्यमदगर्व ६८ | एवं भाषाविधानं तु ३४६, ३४७, ३५७
एतेन पुनः स्त्रीणां ४८ | एवमाभ्यन्तरो ज्ञेयो १७४
एतेन सत्त्वशौण्डीर्यं ४७ | एवमादिषु चान्येषु ३७०
एते तु संयुक्ता हस्ता ३९ | एवमेतत्तु विज्ञेयं १३४
एते घोषाघोषाः २०३ | एवमेताः प्रयोक्तव्या १६१
एते दोषा हि काव्यस्य ३०० | एवमेतत् स्वरकृतं ३७३
एते मेघा गर्जितनादा २४३ | एवमेतानि वृत्तानि २६८
एते व्यञ्जनवर्गा २०५ | एवमेते ह्यलङ्काराः ३०८
एतेषामपि सर्वेषा ३३७ | एवमर्द्धाङ्गहीनं तु १३४
एतेषु संश्रिता देशा १८८ | एवं नानाश्रयोपेतं ३६६
एतेष्वेवं गतिं प्राज्ञो १३५ | एवं नानार्थसंयुक्तै २१२
एते ह्यष्टौ त्रिका नाम्ना २२० | एवं नामविधानं तु ३५७
एतैरङ्गैः समासैश्च २०२ | एवं भावरसोपेताः १६६
एतैर्नानाप्रकारैः २५४ | एवं राजसभां प्राप्य १७३
एभिरर्थक्रियायुक्तैः २९७ | एवं रसेषु भावेषु २६
एभिः प्रयोक्तृभिर्न्यायै १०९ | एवं विचारः कर्तव्यो १०९
एभिरेव विपर्यस्तै १४४ | एवं व्यायामसंयोगे ११४, १२७
एभिरेव तु संयुक्ता २३३ | एवं स्थानविधिः कार्यः १६४
एभिः शङ्खविधानैः २११ | एवं हस्तं चरित्वा तु १०४
एभिर्व्यञ्जनवर्गै २०५ | एषोऽभिधाशानिरु- ४२
एभ्योऽन्ये बहवो भेदा १० | एष एव करः कार्यो ६४
एभ्यो विनिर्गताश्चान्या २२० | एष एव तु विज्ञेय १३०

५२० नाट्यशास्त्र
एष गजोऽद्रिमस्तक २४९ | कक्ष्याविभागे ज्ञेयानि १७९
एष च वधूवराणा ७० | कञ्चुकीयस्य कर्तव्या १५१
एष च सलिलनिवापे ६० | कटकः कटकेर्न्यस्तः ६७
एष चारीप्रयोगस्तु ११७, ११९ | कटकाख्ये यदा हस्ते ५१
एषः पादप्रचारस्तु १२१ | कटकावर्धमानश्च ३८
एष पादाहते कार्यों ९३ | कटिकर्म मया प्रोक्तं ८८
एष प्रहारपाते ४१ | कटिपार्श्वभुजांसैश्च ८६
एष प्रहारे ब्यायामे ४९ | कटिशीर्षनिविष्टौ द्वौ ७९
एष मदनाङ्गमर्दे ६६ | कटी कर्णसमा यत्र ११२
एष विनयाभ्युपगमे ६५ | कटी जानुविवर्त्ताच्च १०३
एष सलिलप्रदाने ५५ | कटीतरे विनिक्षिप्य १२३
एषानुसरणे कार्या १४२ | कटीनाभिचरौ हस्तौ ११२
एषामेवानुगा हस्तैः १४२ | कटी भवेत्तु ब्याभुग्ना ८६
एषा कान्ता ब्रजति २४४ | कटी मध्यस्य वलनात् ८८
एषा खञ्जगतिः कार्या १५६ | कथं न्विदं कमलविशाल २४१
एषा अप्रति मत्ता २२७ | कथं वाभिनयो ज्ञेय ३
एषा स्त्रीणां प्रयोक्तव्या १४०, १४२ | कदाचिदुपविष्टस्तु १५७
एषां प्रयोगः कर्तव्यो १६३ | कदाचिद् धावति जवात् १५४
एषोम्बुदनिस्वन २३२ | कदाचिद् वीररौद्राभ्यां ३०८
| कनिष्ठाङ्गुष्ठावूर्ध्वौ ५६
ऐ | कन्दलसेन्द्रगोपकर २४६
ऐन्द्रे तु मण्डले पादौ १०७ | कपोलस्यान्तरे वापि १०९
ऐश्वर्येण प्रमत्तानां ३३७ | कमलामलरेणुतरङ्ग ३२६
| कम्पनञ्चैव गात्राणां १५२
ओ-औ | कम्पनं वलनञ्चैव ८७
ओकारत्वं गच्छे ३३२ | कम्पनं वेदनाशील २०
ओकारबहुलां नित्यं ३४६ | करङ्कपदविभूषिता २१९
औत्पत्तिकानि तानि ३५५ | करणे तु प्रयोक्तव्या ८०
| करणानां समायोगः ९६
क | करणं कर्म स्थानं ७३
कखगघङाः कण्ठस्था २०४ | करावुद्वेष्टिताग्रौ च ८०
कखचछ् टठतथ २०१ | करणे शक्करी चैव ३०९
कगतदयवाणं णिण्णं ३२९ | करौ वक्षसि निक्षिप्य १४१
कचटतपा स्वरिताः स्युः २०४ | कर्णावंसप्रलम्बौ २५३
कण्ठेन शमनं कुर्यात् ३५९ | कर्णादष्टाङ्गुलस्थे च १२८
कण्ठोरस्यान् विद्यात् २०४ | कर्त्तव्यो नारीणामभिनय ४७
कण्ठ्यौ विसर्जनीयौ २०४ | कर्म लक्षणसंयुक्तं ३७
कक्ष्याविभागो निर्देश्यो १७९ |

पद्यार्थानुक्रमणिका ५२१
कलहे स्वस्तिकयुक्ता ५३
कलाकालगतेः पादैः १३९
कलाकालप्रमाणेन ३७९
कलाभ्यासाश्रयञ्चैव ३४०
कलिकं मध्यमे यत्र १३४
कलोपचारज्ञानार्थं ३४०
कस्मादभिनयो ह्यस्मिन् ३६९
कस्मान्मृत इति प्रोक्ते १४९
कस्य तु पृथु मृदु २९१
काङ्गुलेऽनामिका वक्रा ५६
कान्ता भयानका हास्या ११
कामस्यापीदं २३७
कामस्य सारभूते २६२
कार्मुकमुक्तेनाशु २५८
कारणव्यपदेशेन ३३७
कार्यं शनैश्च कर्तव्यं १४१
कार्यं शीतस्पर्शे वर्षे ८४
कार्यस्त्रिकविवर्तश्च १२०, १२२, १२२
कार्यः प्रवेशः पात्राणां १२७
कार्यः पुष्पप्रकरश्च ५५
कार्यः प्रतिग्रहाचमनं ६०
कार्याणि रोषाजानि ५६
कार्यानुगतमस्यैव २५
कार्येषु विपरीतेषु ३१९
कार्योंऽभिनयविशेषः ६०
कार्या चैव हि नीचानां १५९
कार्या पाशुपतानाञ्च १४४
कार्या प्रकम्पिता ५३
कार्या यथारसं ६०
कार्या शेषेषु भावेषु २८
कार्यों निवर्तिताभ्यां ५५
कार्यों विरामः पादान्ते ३७०
कार्यों द्वादशमात्रौ २७३
क्रान्तमेतन्तु विज्ञेयं १२१
कालावस्थान्तरगतं ३३९
काव्यं कार्यं तु २०८
काव्यबन्धास्तु कर्तव्या २७४
काव्यबन्धेष्वशेषेषु ३१०
काव्यस्यैते ह्यलङ्कारा २८६
काव्यहास्यं तु विज्ञेयं १५८
काव्ये कार्याणि कविभि २५६
काव्येषु भावार्थगतानि ३१३
किञ्चिदुद्ध्रिज्जङ्घश्च १०५
किञ्चिदाकुञ्चितपुटा १९
किञ्चिदाकुञ्चितादृष्टा १४
किञ्चिदुन्नमितैर्गात्रैः १६६
किञ्चित् तिर्यग्गतावेतौ ७८
किञ्चिन्नताग्रकाया तु १४८
किञ्चिन्नतेन गात्रेण १६५
किञ्चिन्निस्तब्ध-तारा च १६
किञ्चिद् विवर्जिताग्रः ६२
किञ्चिच्च सदृशी २८८
किञ्चित् सादृश्यसम्पन्नं २९०
किमिदपरवक्तमेव २६६
किमिदं कपटाश्रय २३५
किमिदं रुषापहतशोभं २६६
किमिह बहुभिरुक्तैः २४५
किं गच्छ मा विश ३६८
किं त्वया सुभट २३३
क्रियते वाक्यचेष्टाभिः २८३
किल शङ्कास्थो रेफो ३३०
कीर्त्यमानैर्गुणैर्यत्र ३१५
क्रीडार्थं सर्वलोकस्य ३४०
कुञ्चितश्च सरोमञ्चं २९
कुञ्चितं पादमुत्क्षिप्य १००, १०१, १०२,
१०३
कुञ्चितश्च तथाङ्गुष्ठः ४०
कुञ्चितं दक्षिणं १०८
कुञ्चितं रेचितं चैव २५
कुञ्चिता कुञ्चिता मूर्ध्नि ३५
कुञ्चित सूयिता दृष्टिः २०
कुञ्चिता चाभितश्चा च ११
कुट्टनं खण्डनं छिन्नं ३०
कुट्टनं दन्तसङ्घर्षः ३०

५२२ नाट्यशास्त्र
कुटिलभ्रुकुटी दृष्टिः १४ | कौशल्यादेककरवाद् वा १९६
कुटिलगतयश्च सर्वे ५२ | क्रमशः करणं विप्रा ८१
कुन्तलककुण्डलाङ्गद ५३ | क्रमादाकुञ्चितपुटा १२
कुब्जवामननीचानां ८८ | क्रोधस्थानेषु दीप्तेषु २६
कुमार्यश्चैव वक्तव्या ३५४ | क्रोधे निवर्तितं कार्यं २४
कुसुमदनिभा त्वं २३६ | क्वचिदासन्नपतिते १३८, १४२
कुमुदोत्पलवृन्तेषु ६७ | क यास्यसि बरोरु २६५
कुर्वन्त्यावन्तिकीमेते १८९ | कुमप्रविष्टताशा च १६
कुसुमितमभिपश्यन्ती २३० | क्षतेर्गवाक्षैरिव २९६
कूलवृक्षानारुजती २६४ | ख
कूर्परां सौचितौ हस्तौ ७० | खगैश्च सर्वैर्युधि २९४
कूर्परस्वस्तिकगतौ ८० | खगथधभाणहभारो ३२९
क्रूरा रूक्षारुणोद्वृत्ता १२ | खगथधमा उण ३२८
कृत्वा गात्रं ततो गच्छेत् १६६ | खटकास्यौ करौ स्यातां ८०
कृत्वा गात्रं तथा गच्छेत् १४३ | खटकावर्धनमानौ १५१
कृत्वावहिरस्थं स्थानन्तु १६४, १६६ | खलो बलो बलो मालो २९६
कृत्वादौ समपादं तु १२४ | खस्थानाच्चैव नारीणां १६९
कृत्वा नामितटे हस्तं १४३ | खण्डैस्त्रिभिश्चतुर्भिर्वा ९६
कृत्वोर्ध्वजानुचरणं ११७ | खस्थानां स्यन्दनस्थानां १०६
कृत्वा समपदं स्थानं ९२ | खेटकं भ्रामयेत् पश्चात् १०९
कृतिश्च प्रकृतिश्चैव २२४ | खेटकेन च कर्तव्यः १०९
कृतेन रमणस्य किं २६२ | खयातरूपावृत्ते २२६
कृतौ शतसहस्राणि २१६ | ग
कृशस्यापि हि कर्तव्या १७२ | गङ्गासागरमध्ये तु ३४५
केतकीकुसुमपाण्डुर २४३ | गङ्गेवमेघोपूगमे २६४
केतकीकुसुमपाण्डुरदन्तः २९३ | गघङजझअडदण २०३
केतुमय्यां गणाः प्रोक्ताः २६५ | गच्छेत् तं त्यक्त्वा २४४
केवलं तद्य निक्षेपं १४८ | गच्छेद्यभ्यन्तरं जानु ८९
केवलं पृष्ठतः शस्त्रं ११० | गच्छेत् सललितं पादैः १३६
केशदेशाद्विनिष्क्रान्तौ ७८ | गच्छेत्तथाध्यर्धिकया १४०
केशपाशच्छृदा २४० | गजदन्तोऽबहिस्थश्च ३९
केशैः स्नानाद्यैः २५१ | गजदन्तः स तु करः ७०
कोटिश्चैवहि वृत्तानि २१७ | गजाश्वाजाविकोष्ट्रादि २४४
कोपे वितर्के हेलायां २६ | गणेषु त्रिषु पादस्य २७१
कोऽसाविति निर्देशे ५३ | गण्डयोर्लक्षणं प्रोक्तं २९
कोसखास्तोसलाश्चैव १८८ | गतिरपि चरणावलग्न १३९
कौतुकविवाहयोगः ४८ |

पद्यार्थानुक्रमणिका ५२३
गतिरेवं प्रकर्तव्या १३८ गुणाभिधानैर्विविधै २८०
गतिः खिन्ना चेयं २४६ गुणाभिवादं दोषाद्वा ३२३
गतिष्वधमपात्राणां ८९ गुणा विपर्ययादेषां ३००
गतिश्च वार्षगण्येऽपि ११० गुणैर्बहुभिरेकार्थे ३१८
गतिः स्थितलया कार्या १३४ गुरुमध्यविहीनस्तु २६९, २७०
गतिः शृङ्गारिणी कार्या १३५ गुरुभार्या च वक्तव्या ३५३
गतिं तत्र प्रयुञ्जीत १३८ गुरुर्दीर्घ प्लुतञ्चैव २२०
गतिः प्रयोक्तृभिः कार्या १४१ गुरुपूर्वो भकारः स्यात् २१९
गतिप्रचारं विभजेत् १५८ गुरुयुगमन्त्ये २२५
गतिप्रचारस्तु मयो १७७ गुरुलध्वक्षरकृतः २१९
गतिप्रचारानुगतं १९४ गुर्वक्षरप्रायकृतं ३०८
गतौ नमेत चेटानां १५९ गुरूण्यान्यानि पादे तु २३४
गन्तव्यं विक्रमैर्विप्राः १६१ गुरूण्यष्टाक्षरे पाद २२८
गम्भीरार्थानि नामानि ३५७ गुरूण्येकादशे पादे २३२, २३३
गम्याभूमिरगम्या वा १९७ गुरूणि जागते पादे २३५
गमनेन निष्षण्णः स्यात् १५६ गुरूणि द्वादशे पादे २३८
गर्भिणीव दृश्यसे २३१ गुह्यार्थवचने चैव ३६४
गर्वेच्छादर्शने चैव ८ गुरूणि यस्मिन् सा २२८
गर्वोऽहमिति ललाटे ५३ गुरूणि यस्याः सा २२९
गर्वेऽप्यहमिति तज्ज्ञैः ४१ गुरूणि त्रैष्टुभे पादे २३१
गर्वे विलासे विम्बोके ९ गूढार्थमर्थान्तर २१७
ग्रथिताः पादयोगेन २६० गूढा चकिततारा च १६, १७
ग्रहनक्षत्रचरितं ३२९ गृहीत्वा वामहस्तेन ६८
ग्रहणे ह्यामिषलाभे ५४ गोष्ठीभिरुद्यानवनानि २९०
गात्रैर्विकारविक्षिप्तै १५९ ग्रथिताः पादयोगेन २६०
गाढप्रहारे कार्या च १४१ ग्रहणे ह्यामिषलाभे ५४
गान्धारश्च निषादश्च ३५८ ग्रीवाप्रदेशः कर्तव्यो १२८
गायत्रीप्रभृति स्वेषां २१५ ग्रीवाकर्माणि सर्वाणि ३६
गायत्यकस्माद् हसति १५४ ग्रीष्मो गिह्मोत्ति तथा ३३३
गायत्र्युष्णिगनुष्टुप् च २२३ ग्लाना च शङ्किता चैव ११
ग्राम्या च भद्रति च ३५३ ग्लाने स्वप्ने विहस्ते च ७४
ग्राह्यान्युपनेयानि च ६९
ग्राह्यं विडालपदमिति ५९ च
गुणातिपाताद्दोषाद् वा ३८३ चक्रवच्चक्रवालं तद् २९३
गुणानुवादो हीनानां २१७ चक्रं तदित्पताका ५२
गुणातिपातो मधुरैः २८० चक्रस्य मोक्षणे चैव १०६
गुणातिपातातिशयौ २७५ चतुर्थमन्त्यं दशमं २३८

५२४ नाट्यशास्त्र

चतुर्भिरंशकैर्ज्ञेया २६५
चतुर्थश्च द्वितीयश्च २२८
चतुर्भिस्तु भवेद्युक्तं २१२
चतुर्थमार्थं षष्ठश्च २५४
चतुर्थाद्यक्षराद्यत्र २६३
चतुर्विधश्चैव भवेत् ५
चतुर्विंशतिके पादे २५६
चतुर्णां यत्र पादानां २९१
चतुरर्शकलं वा स्यात् १३३
चतुरस्रस्थितौ हस्तौ ७६
चतुरस्रो भवेद् वामः ७८
चतुरस्रौ तथोद्वृत्तौ ४०
चतुष्कलोऽथ द्विकलः १२९, १३१
चतुष्कलमथाधंश्च १३२
चतुष्कलो ह्यसमानां १२९
चतुस्तालो द्वितालश्च १२९
चतुस्तालान्तरोत्क्षिप्तैः १३८
चतुस्तालस्तु देवानां १२९
चतुस्तालप्रमाणेन १३२
चतुर्दशं तथान्ये द्वे १४८, २५

पद्यार्थानुक्रमणिका ५२५
जघने चपला चैव २६९
जङ्घान्विता तथोद्वृत्ता ९९
जङ्घाञ्चिता परिच्छिन्ना १०३
जङ्घा स्वस्तिकसंयुक्ता १०२
जपाध्ययनसल्लाप ३१
जलधररवं श्रुत्वा २४८
जलप्रमाणापेक्षा तु १४८
जातिचेष्टानुरूपाणि २४७
जातिभाषाश्रयं पाठ्यं ३३६
जातिहीनाश्च या नार्यः १६८
जात्या नीचेषु योक्तव्या १६०
जानाति मांसयुक्ता १७२
जानुनः कुञ्चनाच्चैव ९०
जानूपरि करं ह्येक १६०
जालवातायनादीनां ६८, ७०
जिह्वा दृष्टिरसूयायां २०
जिह्वामूलीयः कः २०४
जुगुप्सिता विस्मिता च ११
जृम्भणे चुक्कितं कार्यं ३१
ज्येष्ठे चतुष्कलं यत्र १३४
ज्येष्ठे स्वल्पप्रचारा च ७३
ज्वरात्ते च क्षुधार्ते च १३४
ज्ञेयमाम्रेडितं नाम २९५
ज्ञेयाभ्यनुक्तसिद्धिश्छ २९५
ज्ञेयस्त्वभिनयो विप्राः ५
ज्ञेया शतसहस्राणां २१७
ज्ञेया ह्यष्टौ स्त्रिकास्तत्र २१९
ज्ञेयो वै वर्धमानस्तु ७०
ज्ञेयौ गरुडपक्षौ च ४०
ज्ञेयौ प्रयोक्तृभिर्नित्यं ७७
ज्ञेयो वै निषधो नाम ६८
ट
टठडढणा मूर्धन्याः २०४
ड
ड इति च भवति टकारो ३३०
डिमः समवकारश्च १९३
डोलापादा तथाक्षिप्ता ९७
त
त एव सर्वे कर्तव्या २७३
तच्छन्दो नामतो ज्ञेयं २२३
ततो भाण्डोन्मुखो गच्छेत् १३१
ततो वामपदं दद्यात् १६५
ततः पाठ्यं प्रयुञ्जीत ३५७
ततः सल्ललितं पादं १६५
तत्त् काव्यीयमकं नाम २९२
तत्र पुरुषादिस्तज्ज्ञैः २११
तत् प्राहुः सप्तविधं २०७
तत् प्रियं वचनं ज्ञेयं ३

५२६ नाट्यशास्त्र
तथा चेष्टाकृतश्चैव ५ तव रोमराजिरति २६७
तथा दक्षिणमुद्वृत्तं ११६ तयोश्चापि प्रविशतोः १८१
तथा दक्षिणहस्ते च १५८ तयोर्भाण्डस्य विन्यास १७८
तथा द्वितीयः कार्यस्तु ५५६ तयोर्विभागं वक्ष्यामि २०१
तथा निम्नतलश्चैव ५५ तयोः समुत्थितस्स्वेकः १०५
तथा पञ्चदशश्चैव २५२ तयोः समानकरणात् ९४
तथा पश्याम्यहं २३८ तस्यापसर्पणञ्चैव ९८
तथा पार्श्वगतञ्चैव ६१ तस्माच्चारीविधानस्य ९६
तथा पिशितहस्तश्च १३७ तस्माद् योग्यप्रतिष्ठार्थं ११३
तथैव प्रविशेद् गेह १८१ तस्माद् वाचः परं नास्ति २०१
तथा प्रसारित भुजौ ७९ तस्य शिरो हस्तोरः ५
तथा प्लवङ्गमा ज्ञेया ११० तस्माच्छीलं साधुहेतोः १३५
तथा भयानके चैव १४२ तस्मात्तु प्रकृतिं ज्ञात्वा १५८
तथा भावरसोपेतं ३४ तत्रोपवहनं कृत्वा १२७
तथैव मणिबन्धान्ते ७७ तत्र चूर्णपदस्येह २११
तथा लाभे तु कार्योऽस्या १८४ तत्रापि चोद्धता ये तु १३२
तथा व्रतानुगावस्था १४४ तत्रापि वामवेधस्तु १३१
तथा शतसहस्रञ्च २१६ ताण्डवादौ प्रयोक्तव्यं ९१
तथा शतसहस्राणां २१७ ताडनञ्चैव विज्ञेयं ७१
तथा शतसहस्राणि २१६, २१७ तांस्तान् पर्यन्तेऽर्थान् २०९
तथा सप्तदशास्यष्टि २१४ तान्यहं सम्प्रवक्ष्यामि ७२
तथा सर्वलघुश्चैव २७० तानपरस्परवृत्ते ३२७
तथा सौष्ठवसंयुक्तैः १३६ तानि स्वरालयोगात् ४८
तथा स्वगृहवार्तासु १७४ तानि नाट्यप्रयोगज्ञैः १६९
तथा स्वभावजश्चैव १३७ तारश्चैव हि मन्द्रश्च २२२
तथैवापसृतां स्रजं ८६ तारागतोऽस्यानुगतं २३
तद्धितसन्धिविभक्तिभि २०५ तारापुटभ्रुवां कर्म २१
तनुः क्षामं नतं खर्व्वं ७८ तालभ्या इचुयशा २०४
तनुस्पर्शच्छायां २४७ तालाह्वयोऽर्धतालश्च १०७
तपस्विदर्शने कार्या ४५ तालौँस्त्रीनर्धतालौँश्च १०७
तपस्विन्यो देवताश्च ३५३ ताले विश्वासने चैव ६४
तर्जन्यङ्गुष्ठसन्दष्ट ६१ तावेव तु परावृत्तौ ७९
तर्जनीमध्यमाङ्गुष्ठा ६० तावेव पार्श्वविन्यस्तौ ७९
तर्जनी मध्यमायाश्च ४५ तावेव मणिबन्धान्ते ७६
तलसञ्चरपादश्च ९९ तासामुपरि चाङ्गुष्ठः ४९
तलसञ्चरपादस्य ९९ तासां मध्ये स्थितोऽङ्गुष्ठः ५७
तलसञ्चरपादाभ्यां ९९, १०० तिर्यक् स्वस्तिकसम्बद्धौ ४४

पद्यार्द्धानुक्रमणिका ५२७
तिर्यक्प्रसारितौ चैव ७८ | त्रपाधोगततारा च ६१
तिर्यक् स्थितौ चाभिमुखौ ७६ | त्रस्ता त्रासे भवेद् दृष्टिः २१
तिर्यक् प्रसारितास्यौ च ७७ | त्रयोदशाक्षरे पादे २४२
तिर्यक् प्रसारिता चैव १४९ | त्रयोदशातिजगती २१४
तिर्यग्गतागता क्षिप्रं ८८ | त्रयोदशं द्वादशञ्च २५१
तिर्यक् तथोर्ध्वसंस्थौ ८२ | त्रयोदशविधं ह्येतत् १०
तिस्रः कोट्यः सहस्राणि २१७ | त्रासने च कुसत्वानां १७२
तिस्रः कोट्यो दश तथा २१८ | त्रासोद्वृत्तपुटा या तु १९
तिस्रः प्रसारिता यत्र ५७ | त्रिंशतस्त्वथ वर्णेभ्यो २७३
तीक्ष्णरूक्षाभिनयने ३६३ | त्रिकैर्विषमवृत्तानां १६१
तीव्रार्थभाषणं यत् स्यात् ३१८ | त्रिकं सुवलितं कृत्वा १५५
तुभ्यं तुभ्यं मह्यं मय्यं ३३३ | त्रिपताकोऽपरः कर्णे ७८
तुभ्यं ते शशिनो वक्त्रं २८७ | त्रिपताकानामिकयोः ४४
तृतीयमन्त्यं नवमं २३७ | त्रिपताकः स विज्ञेय ४३
तृतीयञ्चैव षष्ठञ्च २३४ | त्रिपताके यदा हस्ते ४५
तृतीया प्रकृतिः कार्या १६७ | त्रिपताकहस्तजानि तु ४८
ते च लोकस्वभावेन १० | त्रिविधस्त्वङ्गिको ज्ञेयः ५
तेन चार्थेन सम्पन्नः ३०३ | त्रिविधं तच्च विज्ञेयं ३२६
तेनैवास्कन्दितः कार्यः १२४ | त्रिविधं ह्यन्तरं कार्यं ३९९
तेनैवास्फोटनं कुर्याद् १२४ | त्रिविधा तु गतिः कार्या १५६
तेनैव समकालञ्च १६५ | त्रिष्टुप् च जगती चैव २२३
तेषामेवानुगैर्हस्तै १२८ | त्रिलोक्यां गुणाग्रान् २५०
तेषां कच्याविभागश्च १८४ | त्रीण्यक्षराणि विज्ञेय २१९
तेषां कार्या गतिर्ये तु १४४ | त्रीण्यादावष्टमञ्चैव २४२
तेषां तु दर्शनेच्छुर्यः १८० | त्रीण्यादौ च गुरूणि २४१
तेषां देशानुरूपेण १६० | त्रेताग्निसंस्थिता मध्या ५६
तेषामासनसत्कार १७४ | त्रैष्टुभे द्वे सहस्रे च २१५
तेषां तद्वचनं श्रुत्वा ३ | त्र्यश्रस्त्रिकोणे चतुरस्र १३१
तेषां विभागं विज्ञाय १७८ | त्र्यश्रपादः स विज्ञेयः ७२
तेषु प्रयुज्यते ह्येषा १९० | त्र्यस्रा पार्श्वगता ज्ञेया ३५
तैर्भूषिता भुवि विभान्ति ३१० | त्र्यस्रौ पक्षस्थितौ चैव १०७
तैलाभ्यक्तेन गात्रेण ११३ |
तोदननिकुट्टने स्थित १७८ | द
तोयधरैः सुधीरघन २४६ | दत्त्वा गृह्यकृत्येषु २७२
तोयेऽल्पे वसनोत्कर्षः ११६ | दक्षिणञ्चापि वामस्य ६८
त्वत्प्रसादाच्छ्रुतं सर्वं ३ | दक्षिणं वामपादस्य १६५
त्वं दुर्निरीक्ष्या २३२ | दक्षिणं विनमेत् पार्श्वं १६

५२८ नाट्यशास्त्र
दक्षिणश्चापि हस्तस्य ६८ | दिष्टञ्चैवोपदिश्टञ्च २७५
दक्षिणस्तु समः पादः १६२ | द्विकला चोत्तमे यत्न १३४
दक्षिणस्य समुद्रस्य १८७ | द्विगुणां लभते शोभा ३४
दक्षिणाभिमुखः सोऽथ १८० | द्वितालश्चैव मध्यानां १२९
दक्षिणो नाभिसंस्थस्तु १२८ | द्वितीयञ्च क्रमस्तब्ध १०१
दण्डकं नाम विज्ञेयं २५९ | द्वितीयञ्च चतुर्थञ्च २२७, २३१, २७२
दत्तप्रायाणि नामानि ३५६ | द्वितीयपादनिघृष्टो ९९
दत्ता मित्रा च सेना च ३५६ | द्वितीयपाद्भ्रमणात् १०३
दन्तक्षताधरं सुभ्रु २६४ | द्वितीय पार्श्वसंश्लिष्टः ६९
दन्तघातकृताङ्कं २२७ | द्वितीयेन तु पादेन १००
दन्तुरः खलतिः कुब्जः १५७ | द्वितीयं पञ्चमञ्चैव २२६, २४०
दन्तैर्दष्टेऽधरे दष्टं ३० | द्वितीयमन्यं दशमं २३८
दन्तोष्ठस्फुरणञ्चैव १४१ | द्वितीयमन्यं षष्ठञ्च २४९
दष्टञ्च दन्तक्रिया ३० | द्वितीयादिलघुस्त्रैयः २७०
दष्टो दठोत्ति तहा ३३३ | द्वितीयान्ये चतुर्थञ्च २४१
दशाक्षरकृते पादे २३० | द्वितीयान्यौ युजौ २६९
दशार्णाश्चैपुराश्चैव १८९ | द्वित्रिप्रयोगयुक्तौ ३२१
दशपञ्चातिशकर्या २१४ | द्विधा क्रिया भवन्त्यासां १९१
दशरूपविधाने तु ३७३ | द्विपादक्रमणं यत्तु ९६
दर्शने श्रवणे चैव २६ | द्विविकल्पस्तु षष्ठो यो २७०
द्रमिडान्ध्रमहाराष्ट्रा १८८ | द्विविधं हि स्मृतं २०१
द्वयोरर्धसमं विद्यात् २६१ | द्विविधा जातिभाषा च ३३६
दारिद्र्याध्ययनाभाव २३७ | द्विरदकरविलुप्त २५९
द्वादशाक्षरके पादे २३६, २३७, २३९ | द्विशष्ठिश्च सहस्राणि २१६
द्वारं तु यस्मात् स १९४ | दीप्ता विकसिता छुब्धा १३
द्वाभ्यान्तु वामपार्श्वे ५३ | दीर्घं निःश्वस्यान्तर्गूढं २५९
द्वाभ्यां सन्दर्शयेन्नित्यं ५४ | दीर्घनिःश्वसिते चैव ८४
द्वाराणि षट्चैव १९४ | दीर्घोच्छ्वासोक्तता लोके ८५ ८४
द्वाविंशत्यक्षरे पादे २५४ | दुर्जनोदाहृतैः रुक्षैः ३२२
द्वात्रिंशत् तु सहस्राणि २१६ | दुर्बोधनैश्च न कृता ३०२
दिनक्षयात् संहृतरश्मि २९१ | दुश्शीलं वा निर्गुणं वा २३५
दिवौकसां तु सर्वेषां १४२ | द्रुतं तदेव बहुशः ७
दिव्यभावपरीतं यत् ३०६ | द्रुतं निपातयेद् भूमौ १०१
दिव्यमानुषरस्त्यर्थं १९७ | द्रुतप्रचाराधिष्ठाना १३९
दिव्यानां गमनं कार्यं १८२ | द्रुतमध्यमप्रचारः ९१
दिव्यानां छन्दगमनं १८३ | द्रुत मारेचनादेतत् ७
दिव्यो दिव्येतराश्चैव २२३ | द्रुता गतिश्च प्रकृताधमानां १३०

पद्यार्थानुक्रमणिका ५२९
द्रुमे चारोहणं कार्यं १४० ध
दूतीदर्शितमार्गस्तु १३६ धनुंगृहीत्वा चैकेन १४५
द्रुतैश्चूर्णपदैश्चैव १४२, १४५ धनुर्वज्रादि-शस्त्राणि १०७
दूरं वा सन्निकृष्टं वा १८० धनुर्वज्रासिशस्त्राणां १०४, १११
दूरस्थाभाषणे चैव ३६३ धनुषस्तु प्रयोक्तव्यं ११२
दूराध्वानं गतस्यापि १५३ धर्मी या द्विविधा १९५
दृष्ट्या हि सूचितो १८६ धान्यफलपुष्पसदृशा ६९
दृष्ट्वा तु तां विशा २८८ धार्यमाणस्तु बहुभि ३१५
दृष्टनष्टानुसरणे ३६५ धिगिति च वचनं ६२
दृष्टश्रुतानुभूतार्थं २८४ धीरप्रशान्ते च तथा ३३७
दृष्टिर्भयानकार्थं १२ धीरोद्धते सललिते ३३७
दृष्टिर्विकसितापाङ्गा १९ ध्रुवायां सम्प्रवृत्तायां १२७
दृष्ट्वावयवं किञ्चित् ३२२ ध्रुवायोगे तु वक्ष्यामि २६८
दृष्ट्वावयवान् कौंश्चि २७८ ध्रुवाविधाने चैवास्य २२२
देवतानां गुरूणाञ्च ६५ धृष्ट्यामपि हि पिण्डेन २१६
देवानां नृपतीनाञ्च १७३ धृतौ हर्षे सललिता २०
देवतानां शिरस्थश्च ६५ धैर्यात्साहपराक्रम २५२
देवाश्च लिङ्गिनश्चैव ३४८ धैर्याेदात्ताङ्गिलीलासु १०६
देवानामपि ये देवाः ३४७ धैर्याैदार्येण सत्त्वेन १६८
देवदानवयक्षाणां १३२ धैवतश्चैव कर्त्तव्यो ३५८
देवानां प्रकृतिर्दिव्या १३२ न
देवांशजास्तु राजानो १२३ नकारबहुलां तेषु ३४५
देवार्चनं बलिकरणे ६३ न खल्वस्याः प्रिय २६३
देवार्चनबलिहरणे ५५ न खलु तव कदाचि २४५
देवेति नृपतिर्वाच्यो ३५२ नखालीढं गात्रं २४६
देशं कालं प्रयोगञ्च ७२ नगरे वा वने वापि १६०, १८२
देहतोयाशया २४० न च तानि प्रयोज्यानि २६८
दैत्यनागालयाश्चैव १७९ नजौ जरौ द्वितीये च २६६
दैत्यानां दानवानाञ्च १८५ नतञ्चापि हि कर्तव्यं ९०
दैन्ये चापलतायां च १०६ न तत्र सौष्ठवं कार्यं १४०
दोलः पुष्पपुटश्चैव ३४ न तस्य विक्रमः कार्यों १५७
दोषाः न परिकथ्यन्ते ३१५ नतं समुन्नतं चैव ८६
दोषैर्दैन्यनामोक्तैः ३२४ न तस्यां सौष्ठवं कार्यं १६७
दौर्बल्ये निःश्वसिते ७० नतस्यैवापरं पार्श्वं ८६
द्वौ तालावर्धतालश्च १०५ नता नतास्यलङ्कार ३४
द्वौ समौ द्वौ च २६० नता मन्दा विकृष्टा च २७
३४ ना० शा० द्वि०

५३० नाट्यशास्त्र
नता मुहुः श्लिष्ट-पुटा २७ | नानाचारीसमुत्थानि १२६
न ते काचिदन्या २४० | नात्युच्चं चलपादञ्च ११२
न निष्षण्णं न च स्तब्धं १४३, १६६ | नात्युच्छ्रितैः पदैर्गच्छेत् १४१
न बर्बरकिरातान्ध्र ३४१ | [नानाद्रव्यानुरागाद्यै २९०]
न भेद्यं नापि च च्छेद्यं १११ | नानादेशसमुत्थं हि ३४२
नमनोन्नमनात् पार्श्वे ८९ | नानाधिकरणार्थानां २८९
न मे प्रियमिदं जनस्य २५० | नानापुष्पसुगन्धाभि १३६
न मे प्रिया त्वं बहु २३८ | नानारत्नाढ्यैर्बहुभि २५१
न यः पर्यवतिष्ठेत ३१५ | नानाभावसमायुक्त १६९
नयनाभिनयोऽपि स्यात् ३४ | नानारत्नैः कनक २४९
नयनौपम्यं पद्मदल ५८ | नानारूपैः स्वरैर्युक्तं २९६
नयविनयनियमसुनिपुण ५८ | नानावर्णांश्च तथा ५८
नरस्वभावसुस्पृश्य १६७ | नानाविहङ्गजा चैव १६६
नलिनीपद्मकोशौ तु ८० | नानावृत्तविनिष्पन्ना २१३
नवमं दशमञ्चैव २५७ | नानाशस्त्रविमोक्षो हि १०८
नवमं सप्तमं षष्ठं २३२ | नानाशस्त्रशतघ्नितोमर २५२
नवाक्षरकृते पादे २२९ | नापशब्दं पठेत् तज्ज्ञो ३७२
नवाक्षरा तु बृहती २१३ | नाभिकमलविवरोत्पतिता २६७
न ह्यङ्गभिनयात् १९८ | नाभिप्रदेशे विन्यस्य १६५, १६६
न हस्ताभिनयः कार्यः ७४ | नामाख्यातनिपात २०१
न हि चार्याविना ९६ | नामाख्यातोपसर्गाश्च २०२
न हि सौष्ठवहीनाङ्ग १११ | नामानि पुरुषाणाञ्च ३५७
नागावतंसकविभूषण २४३ | नाम्ना वयस्येत्यपि वा ३५२
नाटकं सप्रकरणं १९४ | नाम्ना राजेति वा ३४८
नाटकाद्येषु काव्येषु २६८ | नायिकानां सखीनाञ्च ३४३
नाटके च्छन्नवेषाणां १८२ | नारदस्य प्रतिकृतिः २६३
नाट्यधर्मा प्रवृत्तं हि १७९ | [नासाग्रसक्ता निमिषा १३]
नाटयं नृत्तञ्च सर्वं हि ११२ | नासाग्रानुगता दृष्टिः १२
नाट्यप्रयोगे कर्तव्यं ३४१ | नासिकाल्लक्षणं ह्येतत् २७
नाट्यप्रयोगेन खलु १९४ | नास्ति कश्चिद्दहस्तस्तु ७१
नाट्ये कतिविधः कार्यः ३ | निकुञ्चितञ्च कर्तव्यं २७
नातिचूर्णपदैः युक्ता ३०२ | निकुञ्चितपुटापाङ्गा १३
नातिदूरे च कण्ठेन ३५९ | निकुञ्च्यँस्तलाग्रेण ९९
नानाकार्यान्तरोपेतै १०५ | निश्चये परितोषे च १६३
नाना-कुसुमचित्रे २२७ | नितम्बपार्श्वोद्वहना ८८
नानाकुसुमनामानः ३५६ | नितम्बावपि विज्ञेयौ ४०
नानाचीरधरश्चैव १५५ | नितम्बे दक्षिणं कृत्वा १६५

पद्यार्थानुक्रमणिका ५३१
निदर्शनकृतस्तज्ज्ञै ३२० निष्पीडितः पुनश्चैव ६७
निदर्शनं निरुक्तञ्च २७५ निषेध-गर्वगाम्भीर्य १६२
निद्रास्वप्नसुखार्थेषु २० निहञ्चितं तु विज्ञेयं ९
निर्दिष्टं शिल्पकार्यास्तु ३४० निहञ्चितं परावृत्त ६
निर्देशावाहने चैव ७ नीचे मत्ते सलिङ्गे च ३३८
निर्देशसम्प्रदानो २०७ नीले तु वैडूर्यमये १८५
निपतेद्दक्षिताविद्ध १०२ नूपुरं चरणं कृत्वा १०३
निबध्नन्तु पदं ज्ञेयं २१२ नृत्तेऽभिनययोगे च ८२
निबद्धाक्षरसंयुक्तं २१२ [ नृत्ते नूपुरकरणे च ९३ ]
निम्नमुन्नतपृष्ठञ्च ८४ नृत्तहस्तानतश्चोर्ध्व ४०
नियतः पदविच्छेदो २२० नृत्यस्थपि च संहृष्टो १५४
नियमस्थे वितर्के च ३६४ नृत्यते गम्यते वापि १९७
नियमस्थो मुनीनाञ्च १७४ नृपपत्न्या स्मृतं तस्मात् ३३९
नियुक्तांर्येत्तु यद्वाक्यं ३६० नेत्रभ्रूनासाधर ५
नियुद्धसमये चैव १६१ नेत्रभ्रूमुखरागाद्यै ७३
नियोगाधिकृतश्चैव ३४९ नेत्ररोगे च पिहितं २५
निर्घातनमियास्तं ४७ नेत्रे लीलालासान्ते २५३
निर्भुग्नञ्चापिविज्ञेयं ३२ नेपथ्यरौद्रो विज्ञेयः १३७
निरन्तरायूर्ध्वतलौ १२३ नैव तेऽस्ति सङ्गमो १३१
निरवद्यस्य वाक्यस्य २७९ नैवाचारो न ते २६२
निर्वाणदीपो नास्यर्थं १३७ नैवातिरिक्तं हीनं वा २२१
[ निर्वेदे चापि मलिना २० ] नोक्ता या या मया १६१
निर्वे दौत्सुक्यचिन्तासु २८, ३२ नोर्ध्वं वर्षात् प्रकर्तव्यं १८४
निरुक्तं द्विविधं प्रोक्तं २१६ नोद्वेजयति यस्माद्धि १०४
निवर्तनञ्च कर्त्तव्यं ८९ नौनागरथयानेषु १७५
निवार्यते च कार्यज्ञैः ३१९ नौ यौ तु प्रथमे पादे २६६
निवृत्ता वर्तने चैव ८८ नौथस्थ्यापि प्रयोक्तव्या १४१
निःश्वासे च नता कार्या २८ न्यायाश्चैवात्र विज्ञेया १०८
निःश्वासैरायतोत्सृष्टै १४० न्यायादपेतं विज्ञेयं २९९
निष्क्रान्तमध्या दृष्टिस्तु १४ न्यायादपेतं विषमं २९७
निष्क्रान्तोऽर्थवशा १६१ न्यायाश्रितैरङ्गहारैः १०९
निष्क्रामणं सवलनं २२ प
निष्क्रामेच्च तस्माद्वै १६१ पक्षमान्तर्गतं तारं यत् २३
निष्क्राम्यो निर्गमः प्रोक्तः २२ पक्षवञ्चितकौ चैव ४०
निषण्णदेहा पङ्कोस्तु १५६ पक्षवञ्चितकौ हस्तौ ७९
निषण्णाङ्गस्तु चरणं ९८ पक्षिणां श्वापदानाञ्च १६०
निष्पीडनं तथालक्तकस्य ६२