नलचम्पू / दमयन्ती-कथा (त्रिविक्रम भट्ट - विषमपदप्रकाश व्याख्या सहित सम्पूर्ण ७ उच्छ्वास)

द्वितीय उच्छ्वासः। ५१
किं वापीवरेणानेन न कृतम् ॥ क ॥
तदेष यावन्मध्यं बहुधापाञ्जरन्नावगाहते तावन्मे कुतः संतोषः ।
न च नदीक्षितेद्विजन्मनि निगृहीतेऽपि गरीयः पातकमस्ति ॥ ख ॥
अयि मुग्धे कलहंसिके, त्वं पुनः मानसंगतापि विमाननां सहसे,
विपरीत: खल्वेषः । यतः सद्वंशकान्तारागविमुखो मधुपश्रेणिश्रयणी-
यां सुराजीविनीं कान्तां कामयते । तदलमेन । गच्छ वत्से, यथा-
प्रियम' इत्यभिहितवति वसुंधरेश्वरे ॥ ग ॥
सापि सपरिहासं हंसी 'हंहो विहंगभुजंग, मृणालिकां तामरसा-
किमिति ॥ अथवानेन पीवरेण स्थूलेन किं न कृतम् । सर्वं कृतमेव तदित्युप-
संहारे ॥ वास्तव तु वाप्यां वरेण प्रधानेनानेन ॥ क ॥
तदिति ॥ तस्मादेषोऽपराधी, पञ्जरस्येदं पाञ्जरं मध्यं यावन्नावगाहते । मे
मम । तावत्कुतः संतोषः । अथायं द्विजन्मत्वादनिग्राह्य इत्यत आह—न
चेति ॥ द्वाभ्यां सकाशाजन्म यस्य स द्विजन्मा न द्विजन्मा तथोक्ते . अर्थात्ति्रजाते
निगृहीतेऽपि गरीयोऽत्यर्थं पातकं नच नैवास्ति । तस्मिन्कीदृशे । नदीक्षिते दीक्षा
शैवादिमतपरिग्रहः संजातोऽस्येति । एतेन दीक्षितो लिङ्गी त्रिजातोऽप्यवध्य एव ।
अथवा अपिः समुच्चयार्थो भिन्नक्रमो द्विजन्मनीत्यनेन संयोज्यः । तथथा दीक्षिते
व्रतिनि द्विजन्मनि ब्राह्मणे निगृहीते नच न पातकम् । पातकमेवेत्यर्थः । वास्तव तु
तस्मादेष लत्पतिः । अपां जलानां मध्यं जरन्त्यावद्वार्धकावधि नावगाहते तावन्मे कुतः
संतोषः । नयां क्षित उषिते द्विजन्मनि विहंगे नितरां गृहीते स्नेहात्स्वीकृते गरीयो-
ऽत्यर्थं न च पातकमस्ति । श्रेय एवास्तीत्यर्थः । गरीय इति क्रियाविशेषणम् ।
अपिर्विरोधोद्भावने गृहीतशब्दस्य दण्डितार्थत्वात् ॥ ख ॥
अयीति ॥ मानेन संगता । विमानना अवगणना । पक्षे मानसं सरः । विषु
पक्षिषु मानना पूजा । विपरीतो विरुद्धवृत्तः । पक्षे विभिः पक्षिभिः परिवृतः। कादम्ब-
ककदम्बकेश्वरत्वात् । सदन्ययकान्तानुरागपराङ्मुखे । मद्यपश्रेणिसेव्याम् । सुरया
जीवति या ताम् । इच्छति । पक्षे शोभना वंशा मस्करा येषु तेषु कान्तारेषु नगेभ्यो
विमुखो भृङ्गपङ्किश्रितां सुष्ठु शोभनां राजीविनीं नलिनीम् । प्रियस्थानतिक्रमेण यथा-
प्रियम् । प्रियो भर्ता इष्टप्रदेशश्च । इत्युक्तवति नृपे ॥ ग ॥
सापीति ॥ हंस्यपि हंसमवादीत् । हंहो इति प्रश्नपूर्वामन्त्रणे । विहंगविला-
सिन् । तां राजनिवेदिताम् । मृणालिकानां पालननायिकाम् । अरसां निःस्ने-
हाम् । तरसा बलेन । अनुरागेण खासक्त्या रञ्जितचित्त इच्छसि । नुः किमर्थे ।
न चायं विलासिधर्मः । वस्तुतस्तु मृणालिकां पद्मिनीम् । तामरसान्ते अम्भोने रसो
निर्यासस्तत्रानुरागो यस्येति संबोधनम् । अन्तशब्दः स्वरूपार्थः । अथवा तामरस-
१. 'अयि तु कलहंसिके', २ 'सुराजीविनीं कामयते' ३ 'नृपेश्वरे'