नलचम्पू / दमयन्ती-कथा (त्रिविक्रम भट्ट - विषमपदप्रकाश व्याख्या सहित सम्पूर्ण ७ उच्छ्वास)

द्यानमालासु, क्षणमुत्पतत्पताकापटपल्लवराजितासु भीमभूपालान्तः-
पुरप्रासादपङ्क्तिषु, क्षणमवकीर्णकुसुमरङ्गावलीरम्यास नगरवीथीषु वि-
श्रान्तविलोचनश्चिरमवतस्थे ॥ क ॥
चिन्तितवांश्च ।
'नोद्याने न तरङ्गिणीपरिसरे नो रम्यहर्म्ये न वा
पुष्यत्पुष्करगर्भगुञ्जदलिषु क्रीडातडागेष्वपि ।
वात्याघूर्णितशीर्णपर्णतरला दृष्टिर्मदीयाधुना
लुब्धलुब्धकभीषितेव हरिणी श्रान्तापि विश्राम्यति ॥ १६ ॥
अपिच ।
न गम्यो मन्त्राणां न च भवति भेषज्यविषयो
न चापि प्रध्वंसं व्रजति विहितैः शान्तिकशतैः ।
भ्रमावेशादङ्गे कमपि विदधदङ्गमसमं
स्मरापस्मारोऽयं भ्रमयति दृशं घूर्णयति च ॥ १७ ॥
किंचान्यदद्भुतम् ।
पौष्पाः पञ्चशराः शरासनमपि ज्याशून्यमिक्षोर्लता
जेतव्यं जगतां त्रयं प्रतिदिनं जेताप्यनङ्गः किल ।
इत्याश्चर्यपरंपराघटनया चेतश्चमत्कारय-
न्व्यापारः सुतरां विचारपदवींवन्ध्यो विधेर्वन्द्यताम् ॥ १८ ॥
एवमनेकविधवितर्केतरलितहृदये कुण्डिननगरवीथीविश्रान्तदृशि
शनैरान्दोलितमल्लिकाक्षपल्लवस्य मृदुतरतरङ्गितसरितः कमलवनवायोः
समर्पितवपुषि निषधभूमूजि, भुजंगनिर्मोकधवले वसानो वाससी,
नोक्तम् । हिङ्गुलहरितालादिविचित्रवर्णकवचित्रहेतुत्वात्कुसुमान्येव रङ्गावली विचित्र-
वर्णकुसुमभक्तिः ॥ क ॥
नोद्यानेति ॥ विश्राम्यतीति प्रत्येकं योज्यम् ॥ १६ ॥
न गम्य इति ॥ भ्रमः संदेहः । स चात्र दमयन्तीलोभविषयः ॥ १७ ॥
पौष्पा इति ॥ अत्र प्रथमोऽपिपादः शरासनस्य ज्याशून्यस्य शरापेक्षया
द्वितीयश्च जेतुरनङ्गस्य प्रतिदिनजेतव्यजगत्त्रयापेक्षया वैषम्यव्यञ्जकः ॥ १८ ॥
एवमिति ॥ मल्लिकाक्षो हंसविशेषः । चिरदृष्टस्यापि पर्वतकानाम्रो वामनस्या-
१ 'प्रासादपदपङ्क्तिषु'. २ 'हर्म्येषु वा, हर्म्येऽपि वा'. ३ 'भायितेव; भापितेव'.
४ 'विन्ध्यो' । ५ 'उन्मथित' । ६ 'पल्लवस्पर्शमृदुतर' ।