नलचम्पू / दमयन्ती-कथा (त्रिविक्रम भट्ट - विषमपदप्रकाश व्याख्या सहित सम्पूर्ण ७ उच्छ्वास)

षष्ठ उच्छ्वासः । १८७
अयं हि मन्मथविलासेषु परं वैदग्ध्यमवलम्बते ।
तथाहि ।
मृदुकरपरिरम्भारम्भरोमाञ्चितायाः
सरसकिसलयाग्रग्रासशेषार्पणेन ।
मदमुकुलितचक्षुश्चाटुकारी करीन्द्रः
शिथिलयति रिरंसुः केलिकोपं प्रियायाः ॥ ५८ ॥
अपिच ।
उपनयति करे करेणुकायाः किसलयभङ्गमनङ्गसंगताङ्गः ।
स्पृशति च चलदक्षिपक्ष्मलेखं मुखमखरेण करेण रेणुदिग्धम् ॥ ५९ ॥
अथवा विवेकपूर्वव्यवहारविचारेष्वमी मानुषेभ्यः स्तोकमेवावही-
यन्ते ॥ क ॥
तथाहि ।
श्रूयते पुरा किल नारायणनाभ्यम्भोरुहकुहरकुटीमधिशयानस्य
वेदविद्यां निगदतो भगवतः पितामहस्य बृहद्रथन्तरविकीर्णभासना-
मानि सामानि गायतः सामस्तोभरसनिष्यन्दादुदपद्यन्तैरावतसुप्रती-
ककुमुदवामनाञ्जनप्रभृतयोऽष्टौ दिग्गजेंद्राः ॥ ख ॥
तेभ्योऽभवन्भद्रमन्द्रमृगसंकीर्णजातयो गिरिचरनदीचरोभयचारि-
णः करिणः ॥ ग ॥
प्रसिद्धं चैतत् । ‘सामजा गजाः’ इति ॥ घ ॥
केचित्पुनरन्यथा कथयन्ति
किल सकलसुरासुरकरपरिवर्त्यमानमन्दरमन्थानमथितदुग्धाम्भो-
निधेरजनि जनितजगद्विस्मयो लक्ष्मीमृगाङ्कसुराभिसुरद्रुमधन्वन्तरि-
कौस्तुभोच्चैःश्रवसां सहभूः शशधरकरकान्तिरैरावतः । तत्प्रसूतिरिय-
मशेषवनान्यलंकरोतीति ॥ ङ ॥

---

दन्तं दन्तुरम् । अदन्तं तृणादिकमश्नन्तम् । अगजं गिरिजं गजं पश्येति संब-
न्धः । अथवा सालांस्तरूनदन्तम् । तथा अकमकुत्सितम् । सर्वलक्षणपरिपूर्णम् ।
तच्च ‘उच्चैः कुम्भः–’ इत्यादिना वक्ष्यति । अत्र ‘किम्’ क्षेपे । शेषं पूर्ववत् ॥ ५७ ॥
श्रूयत इति ॥ सामस्तोभरसनिष्यन्दादिति । सामनि स्तोम आसक्तिस्तस्मा-
द्रसस्य खेदस्य निष्यन्दः स्रावस्तत इत्यर्थः । स्तोकरसपाठे तु रस आसक्तिः । नि-
ष्यन्दः खेदः ॥ ख ॥

---

१ ‘मनुष्येभ्यः’. २ ‘कुटीर’. ३ ‘सुरभिसुरद्रुमधन्वन्तरिकौस्तुभोच्चैःश्रवःशशधरल-
क्ष्मीसहोदर ऐरावतः’. ४ ‘करोति’.