नलचम्पू / दमयन्ती-कथा (त्रिविक्रम भट्ट - विषमपदप्रकाश व्याख्या सहित सम्पूर्ण ७ उच्छ्वास)

१८६ नलचम्पूः ।
तीषु पूर्वस्यां दिशि प्रभातप्रभावल्लरीषु, वल्लकीक्वाणरमणीये श्रयति श्र-
वणपथमीषदन्मिषत्कमलमुकुलमुखमुक्तमधुकरैर्मन्द्रध्वनौ, ध्वस्तनिद्रे-
ण प्रभातोचितेष्वङ्गानुविद्धशुद्धभाषामल्पतानेन किन्नरमिथुनेन गीय-
मानमिमं श्लोकमशृणोत् ॥ क ॥
‘धुतरजनिविरामोन्मीलदम्भोजराजि-
स्तनुतुहिनतुषारानुद्गिरन्गन्धवाहः ।
कलितकलभकुम्भभ्रान्तिषूद्घाटितेषु
स्खलति निधुवनान्तश्रान्तकान्ताकुचेषु ॥ ५६ ॥’
तदनु पुनः प्रभातप्रहतप्रयाणभेरीरवविनिद्रितस्यापूरयतः समवि-
षमवनविभागानुत्कल्लोलजलनिधेरिव चलतः सैन्यसमूहस्य कलकल-
माकर्णयन्नुत्थाय कृतोचिताचारश्चारुचर्चितचन्द्रचूडचरणश्चटुलखुर-
चारीप्रचारेणाडम्बरितताण्डवस्य खण्डपरशोः पदलीलामिवाभ्यस्यता
स्फुरद्धुरघुरायमाणघोणाग्रस्खलत्खलीनवशविगलितबहललालालवले-
पेन वनभुवि फेनिलजलनिधिमिवाकारयता जात्यतरङ्गसैन्येन परि-
वृतः पूर्वप्रस्थानस्थित्या प्रतस्थे ॥ ख ॥
स्थपुटस्थलीस्थितं स्थूलमेकमव्यग्रमग्रे राजा गजग्रामण्यमवलोक्य
पुष्कराक्षमभाषत ॥ ग ॥
‘भद्र
सालानकमनालानमत्युन्नतमनुन्नतम् ।
दन्तवन्तमदन्तं च पश्यैनमगजं गजम् ॥ ५७ ॥
कृष्टा नाडिकैव डलयोरैक्ये प्रणालिका। नाडिका कालविशेषः । तथाच ‘अहो-
रात्रं च विद्वद्भिः कथ्यते षष्टिनाडिकम्’ । यथाच—‘ज्ञात्वा तिष्ठति कुन्तलेश्वरसुता
वारोऽङ्गराजस्रखुर्यूते रात्रिरियं जिता कमलया देवी प्रसाद्याय च । इत्यन्तःपुर-
सुन्दरीःप्रति मया विज्ञाय विज्ञापिते देवेनाप्रतिपत्तिमूढमनसा द्वित्राः स्थितं नाडि-
काः ।’ अन्यदपि प्रणालिकया जलपद्धत्या परिक्षिप्यते । ताराणां मुक्ताः, तिमिर-
पटलस्य नीलवितानपट उपमा ॥ क ॥
सालेति ॥ अलीनां समूह आलं तदेव प्रत्यायकत्वात्पटहस्तेन सह । मदवि-
धुरगजे भृङ्गाः समीपीभवन्ति । तेन च मत्तो ज्ञायत इति भावः । तथा अनालानं
वन्यत्वान्निर्गलस्तम्भम् । तथातीवोन्नतमुच्चम् । तथा नास्ति उन्नता प्रेरणास्येति
स्वच्छन्दचरमित्यर्थः । यद्वा अनुन्नेत्यामन्त्रणम् । तमिति गजविशेषणम् । दन्त-
१ 'मधुकरमधुरमन्द्रध्वना'. २ 'चित्तभिन्नषड्जानुबद्धमुग्धभाषाविद्धविशुद्ध'. ३ 'तेन'.
४ 'चारुचर्चिचित'. ५ 'जलाप्लवेन'. ६ 'नास्ति'.
CC-0. Prof. Satya Vrat Shastri Collection, New Delhi. Digitized by S3 Foundation USA