नलचम्पू / दमयन्ती-कथा (त्रिविक्रम भट्ट - विषमपदप्रकाश व्याख्या सहित सम्पूर्ण ७ उच्छ्वास)

चतुर्थ उच्छ्वासः । ११३
क्वाप्युपरिपतितभ्रूचक्रा भीरुभटपेटीव नष्टा दृष्टिः ॥ क ॥
ये हितवर्गोपदेशिनो मुख्यास्तेऽपि सालङ्कायनप्रभृतयो मन्त्रिण
इव विरलीभूता दन्ताः । शब्दशास्त्रे हि राजादीनामदन्तता श्लाघ्यते ।
नान्यत्र ॥ ख ॥
तदिदानीं मम वन्यश्वापदमिव विषयविमुखं मनो वनाय धावति ।
कृतं च यन्मनुष्यजन्मनि क्रियते ॥ ग ॥
तथाहि ।
एताः प्राप्य परोपकारविधिना नीताः श्रियः श्लाघ्यता
मापूर्वापरसिन्धुसीम्नि च नृपाः स्वाज्ञां चिरं ग्राहिताः ।
भूभारक्षमदोर्युगेन भवता जाता वयं पुत्रिण-
स्तत्संप्रत्युचितं यदस्य वयसस्तत्कर्म कुर्मो वने ॥ २१ ॥
इत्यभिधाय तत्कालमेव मौहूर्तिकानाहूयादिदेश- ‘कथ्यतां यौव-
राज्याभिषेकोत्सवाय दिवसः' इति ॥ घ ॥
अथ कथयामासुस्तेऽपि—‘देव, श्रूयतामनवद्यतनमेव राज्याभि-
षेकयोग्यमहः । केन्द्रस्थानवर्तिनः सर्वेऽप्युच्चग्रहाः, पुण्यो मासः, पूर्णा
तिथिः, श्लाघ्यो योगः, प्रशस्तो वारः, शुभं नक्षत्रम्, कल्याणी वेला,
विधीयतां यद्विधेयम्' इत्यभिधाय स्थितेषु तेष्वनन्तरमेव 'सुश्रोणि,
श्रूयतां यदस्माभिः श्रुतमाश्चर्यम् ॥ ङ ॥
उचितमुचितमेतद्धैर्यधाम्नां नृपाणां
वयसि कटुनि कान्तालोचनानां तृतीये ।
भीरुनाहलमण्डलीपक्षे तु प्रतिभटानामिति शेषः । भीरवो हि वैरिणि विलोकयति
पलायन्ते । पेटशब्दः संघाते त्रिलिङ्गः ॥ क ॥
य इति ॥ हितवर्गे हितसमूहमुपदिशन्ति मुख्याश्च प्रधानभूताः सालङ्कायन-
प्रभृतयोऽमात्या यथा विरलीभूता विरला एव केचित् । न सर्वे तथाविधाः । तथा
ये दन्ताः हि स्फुटं तवर्गमुपदिशन्त्युच्चारयन्ति । तवर्गस्य दन्त्यत्वात् । तथा मुखे
भवा मुख्याः । तेऽप्यविरला विरलाः संपन्ना विरलीभूताः । बलिप्रस्तानां हि मांस-
मुक्ता दन्ता विरलाः स्युः । मुख्याश्चतुःसंख्या राजदन्ताः । 'राजाद्दः—' इति
सूत्रोक्ता राजादयः ॥ ख ॥
तदिति ॥ विषया इन्द्रियार्था देशाश्च ॥ ग ॥
एता इति ॥ यथाक्रमं धर्मार्थकाममोक्षाणामुपन्यासः ॥ २१ ॥
अथेति ॥ केन्द्रस्थानं शुभस्थानम् ॥ ङ ॥
१. 'अयम्' २. 'अभिषेकाय' ३. 'प्रस्थितेषु'