नलचम्पू / दमयन्ती-कथा (त्रिविक्रम भट्ट - विषमपदप्रकाश व्याख्या सहित सम्पूर्ण ७ उच्छ्वास)

चतुर्थ उच्छ्वासः । १०९
तदायूष्मन्नतिगम्भीरगुहा गिरीन्द्रभूरिव हृदयहराश्रेयोऽर्थिनां
शरणं नै स्त्री श्रीर्वा ॥ क ॥
शृङ्गारप्रधानास्तात, गाव ईव विचारिताः सरसा भवन्ति नै स्त्रियः
॥ ख ॥

ल्यशिवधे मन्दरागे क्षणप्रेमण्यनुरज्यते । परपुरुष इत्यत्र सर्वनामत्वाद्द्वृत्तौ पूर्वप-
दस्य पुंवत्त्वम् । पक्षे अनवरतं शश्वच्छिक्षितो वैदग्ध्यकलापो दक्षतातिशयो यया
सा चासौ राधात्मिका । राधा च कृष्णपत्नी । सापि श्रिया एव भेदः । त्रपापरा
सलज्जा सती । गुणिनो गुरुञ्छूरादीन्यदूनामादिपुरुषान् परिहृत्य परपुरुषे मुरारौ
रागं प्रीतिं बध्नाति । किम्भूते माया त्रिलोकीनिर्माणलक्षणा वामननृसिंहमहिलात्वा-
दिलक्षणा वा विद्यते यस्य । तथा कृतः केशिनोऽस्वरूपस्य दैत्यस्य वधो येन । तथा
धृतो मन्दरनामाऽगोऽद्रिर्येन ॥ क ॥
एवमुक्तकपटानामनाईहृदयत्वादिवोपान्वितानां स्त्रीणां विश्वासं विश्रम्भं स्त्रीणां
च विश्वासं यत्र तत्र निक्षेपं सर्वथा परिहरन्सर्वोऽप्यायुष्मानित्यायुष्मन्निति संबोधने-
नाभिहितम् । तदित्युपसंहारे । श्रेयोर्थिनां पुण्यार्थिनां स्त्री न रक्षित्री । कीदृशी ।
हृदयं चेतो हरति मोहकारिणी । एतेन क्षयहेतुत्वमुक्तम् । तथा अतिगमतिशयेन
बिभेतीति भीर्भीरुः स्त्रीस्वभावत्वात् । अथवा भीर्भयहेतुत्वात् । दुष्टाशयत्वात् ।
तथा न गौर्वाग्यस्य सोऽगुस्तं जहाति अगुहा । य एव मायामयं वक्तुं वेत्ति क्षण-
मपि तमेव श्रयतीत्यर्थः । अथवा गौर्धन्वर्थः । तच्चोपलक्षणम् । तेन निर्धनं वि-
हाय धनिनमेवाश्रयतीति । यदिवा नतौ नम्रतायां गम्भीरा गौर्वाग्यस्य तमपि जहा-
तीत्यर्थः । नच भवादृशाश्चाद्वनि कुत्रापि वक्तुं प्रभविष्णवः । सर्वोन्नतत्वात् । यदिवा
अतिगमतिशयम् भियं राति ददातीति भीरा गौर्यस्य तमतिगम्भीरगुं जहाति ।
हिमाचलभूरपि अतिगम्भीरा गुहाः पाषाणसन्धयो यस्याम् । श्रीश्चाश्रेयोऽर्थिनां न
शरणम् । किंतु श्रेयोऽर्थिनाम् । कीदृशी हृत्स्वान्तं तथाऽयं शुभकर्म हरति ।
तत्प्राप्त्या शुभकर्मणो भुक्तत्वात् । यदुक्तं नैषधे— 'पूर्वजन्मविभवव्ययसृष्टाः
संपदोऽथ विपदश्च विमृष्टाः' इति । गौरी अपि हृदये हरो यस्याः । तथा नतिग-
म्भीरः प्रणामप्रगल्भो गुहः कार्तिकेयो यस्याः । तत्पुत्रत्वात् ॥ क ॥
अधुना दुःस्त्रियः सर्वथा परिहार्य साध्या अपत्यन्तविश्वासप्रतिषेधद्वारेण
'सेवेत विषयान्काले मुक्त्वा तत्परतां वशी । सुखं हि फलमर्थस्य तन्निरोधे वृथा
श्रियः' इति पूर्वकृतिकथितमनुगामुकोऽप्यासक्तिमनासक्तिं च निषेधयन्नाह—
शृङ्गारेति ॥ रूक्षशिक्षावचोभिरास्त्राकीनैरसौ विमनस्को भविष्यतीति चित्ते
धारयन् कृत्यं चोपदिशन् तातेति कोमलमामन्त्रयति । शृङ्गारो रसः प्रधानं यासु ।
तथा विचारिता विवेचिता गावो गिर एव सरसाः प्रीतिहेतवो भवन्ति । अथवा

१ 'न पुनः स्त्री श्रीश्च'; 'न लक्ष्मीः स्त्री च'. २ 'एव'. ३ 'श्रियः स्त्रियश्च'.