नलचम्पू / दमयन्ती-कथा (त्रिविक्रम भट्ट - विषमपदप्रकाश व्याख्या सहित सम्पूर्ण ७ उच्छ्वास)

तृतीय उच्छ्वासः । ८५
इत्यनेकधोत्पन्नगर्भप्रभावोदानुरूपदोहदसंपत्तिसंपन्नाधिककमनीय-
कान्तिरुल्लसद्बहुलमृगमदजललिखितविचित्रपत्रभङ्गभव्यविपुलकपोल-
मण्डलेन मुखेन शशाङ्कमन्तःस्फुरत्कलङ्कमुपहसन्ती द्विगुणमवनिफ्ते-
स्तस्य प्रिया प्रियंगुमञ्जरी बभूव ॥ क ॥
तथा हि ।
सा समीपस्थितज्येष्ठा पयःपूर्णपयोधरा ।
अग्रप्रावृडिवाह्लादमकरोत् तस्य भूपतेः ॥ २३ ॥
एवमविरतविविधवाञ्छोत्सवाविच्छेदकर्तरि भर्तरि, संज्ञयैवाज्ञा-
कारिण्यपारे पैरिंकारे, वैहुभङ्गिभाग्योपभोगक्रमेणातिक्रामति कुत्रचि-
त्काले, कालकलाकुशलश्लाघनीये पूर्णप्राये प्रसवसमये, विलीनजात्य-
शातकुम्भभासि भास्वत्युदयमारोहति, हततिमिरासु दिक्षु क्षणमेकं
सा प्रसववेदना व्यतिकरमन्वभूत् ॥ ख ॥
ततश्च
प्रभासंयोगिविख्यातं योग्यं नालस्यकर्मणः ।
पृथ्वीय पुण्यतीर्थ सा कन्यारत्नमजीजनत् ॥ २४ ॥
तत्र च दिवसे 'विकसितकुमुदकुन्दकान्तिकीर्तनीयकीर्तिसुधया
धवलानिकरिष्यत्येषा प्रवर्धमानास्मन्मुखानि' इति प्रियादिव प्रसन्नाः
तेनेति ॥ कुसुमान्तर्गूढः फलारम्भकरसकणिकारूपो बन्धः कोमलफलबन्धः
॥ क ॥
सा समीपेति ॥ समीपे स्थिता ज्येष्ठा वृद्धस्त्रियो ज्ञातप्रसवस्वरूपा यस्याः ।
तथा पयसा क्षीरेण पूर्णौ पयोधरौ स्तनौ यस्याः । सा प्रियंगुमञ्जरी तस्य राज्ञो
मुदमकरोत् । अग्रे प्रावृषोऽग्रप्रावृट् आषाढवर्षाः । तत्पक्षे समीपे स्थितो ज्येष्ठः
शुक्लो मासो यस्याः । तथा पयसा जलेन पूर्णः पयोधरो मेघो यस्याः । भुवो हि
प्रावृट् परमोदकारिणीति भुवः पत्युराह्नादं करोति ॥ २३ ॥
प्रभेति ॥ कान्तिसंयोगि । विख्यातं प्रसिद्धम् । नलस्य नृपतेरिदं नाल्मम् ।
कर्म अगण्यपुण्यात्मकं तस्य । योग्यमुचितम् । कन्यारत्नम् । सा । अजीजनदुत्पा-
दयामास । पृथ्वी पुण्यतीर्थमिव । तदपि प्रभासाख्यम् । योगिभिर्योगमार्गस्तैर्वि-
ख्यातम् । आलस्य असारस्य कर्मणो न योग्यम् । अथ च आलस्यकर्मणो न
योग्यम् । किं तर्हि उद्यमक्रियायोग्यम् । ततस्तदर्थे केनापि न प्रमदितव्यमिति
भावः ॥ २४ ॥
तत्र चेति ॥ कन्यारत्नान्वेषिणो हि । सुरभयः सौरभ्यवन्तः । समा सश्री-
१ 'शशाङ्कमङ्क'. २ 'भूसूतः'. ३ 'परिजने'. ४ 'अङ्गोपभोग'. ५ 'क्षणमिव
सा'. ६ 'कान्ति'.
८