नैषधीयचरितम् (महाकवि श्रीहर्ष - बृहत्त्रयी महाकाव्य सटीक)

७० नैषधचरितम् । [ प्रथमः
Digitized by Sarayu Trust Foundation and eGangotri
अरी चपलनयनवाली ! अपने यूथ के हंस जब वज्रप्रहार के समान, मेरे
विषय में यह अनर्थकारी (मरण-) समाचार देंगे, तो हाय ! हाय ! निःसन्देह
तुझे दशो दिशाओं के मुख (अगले हिस्से) शून्य दिखाई देंगे (आँखों के आगे
अँधेरा छा जायगा) ॥१३६॥
ममैव शोकेन विदीर्णवक्षसा त्वयापि चित्राङ्गि ! विपद्यते यदि ।
तदस्मि दैवेन हतोऽपि हा हतः स्फुटं यतस्ते शिशवः परासवः ॥१४०॥
ममैवेति । हे चित्राङ्गि ! = लोहितचञ्चुचरणत्वाद्दिचित्रगात्रे ! मम शोकेन
एव = मद्विपत्तिदुःखेनैव, विदीर्णवक्षसा=विदलितहृदा त्वयाऽपि विपद्यते= म्रियते
यदि, तत् तर्हि दैवेन हतः स्फुटं = व्यक्तं पुनर्हतोऽस्मि हा इति विषादे । 'हा
विस्मय-विषादयो'रिति विश्वः । कुतः ? यतः ते शिशवः परासवः = मातुरप्यभावे
पोषकाभावान्मृताः । अतः शिशुमरणभावनया द्विगुणितं मे मरणदुःखं प्राप्तमित्यर्थः ॥
हे आश्चर्यजनक अङ्गलावण्यवाली ! यदि मेरे शोक के कारण हृदयविदीर्ण हो
जाने से, तेरी मृत्यु हो जाय-तब तो हाय ! मैं मरा हुआ भी भाग्य से, फिर मारा
जाऊँगा क्योंकि तेरे दुधमुँहे बच्चे (तेरे पोषण के अभाव से) अवश्य मर जायेंगे ॥
तवापि हाहा विरहात् क्षुधाकुलाः कुलायकूलेषु बिलुठ्य तेषु ते ।
चिरेण लब्धा बहुभिर्मनोरथैर्गताः क्षणेनास्फुटितेक्षणा मम ॥१४१॥
ननु मन्मृतौ कथं तेषां मृतिरत आह- तवापाति । हे प्रिये ! बहुभिर्मनो-
रथैश्चिरेण लब्धाः = कृच्छ्रलब्धा इत्यर्थः । अस्फुटितेक्षणाः = अद्याप्यनुन्मीलि-
तेक्षणा मम ते = पूर्वोक्ताः शिशवः तवापि = न केवलं ममैवेति भावः । विरहात्=
विपत्तेः क्षुधाकुलाः = क्षुत्पीडिताः तेषु = स्वसम्पादितेष्वित्यर्थः । कुलायकूलेषु =
नीडान्तिकेपु । 'कुलायो नीडमस्त्रियाम्' इत्यमरः । बिलुठ्य = परिवृत्य क्षणेन गताः
= मृतप्रायाः । हा हा इति खेदे ॥१४१॥
हाय ! हाय ! जो बहुत से मनोरथों से बहुत दिनों के बाद उत्पन्न हुए हैं
और जिनकी आँखें भी अभीतक नहीं खुली हैं—ऐसे मेरे और तेरे बच्चे-तेरे
विरह से भूख-प्यास से विकल हो, (हमारे बनाए हुए) उस घोंसले के छोर से
गिर-गिर कर, क्षण भर में ही मौत के शिकार हो जायंगे ॥१४१॥
सुताः ! कमद्वयञ्चिराय चुम्बकैरविक्षता मन्मथयोः मुखानि कं प्रति ।
कथासु शिष्यध्वमिति प्रमील्य स स्रुत्तस्य सेकाद्बुबुधे नृपाश्रुणः ॥१४२॥