नैषधीयचरितम् (महाकवि श्रीहर्ष - बृहत्त्रयी महाकाव्य सटीक)
Naishadhiya Charitam of Sriharsha with Commentary
महाकवि श्रीहर्ष / पं. शिवदत्त शर्मा द्वारा
पृष्ठ 182, कुल 226 में से
संदर्भ में पढ़ें१६६ नैषधचरितम् [ तृतीयः
अन्यदाने सत्यहमपि स्वात्मदानेन त्वां कृतार्थं करिष्ये प्रतिज्ञाभङ्गपरिहा-
रायेत्याह—त्वयेति । हे उर्वीपतिपुत्रि ! = भैमि !, त्वयापि किं वा विधातुं
= किं कर्तुं शङ्कितविक्रिये = सम्भावितविपर्यये, अस्मिन् विषये = राजपाणि-
ग्रहणसंघटनकार्ये अहं अधिक्रिये=विनियुज्ये, अनियोज्य इत्यर्थः । करोतेः कर्मणि
लट् । किं तु इतः पृथक् = अस्मादन्यत् यद्यत् प्रार्थयसे तत्सर्वं कुर्वे =
करोमीत्यर्थः ॥ ७३ ॥
आप भी मुझे - स्पष्ट रूप से न कहे हुए, सन्दिग्धपूर्ण (द्विजराजपाणिग्रहा-
मिलाषरूप) कार्य को करने के लिए - क्यों अधिकारी बना (प्रेरणा कर) रही
हैं ? किन्तु हे राजकुमारी ! इस (विवाहकार्य) के अतिरिक्त जो-जो भी कहेंगी,
सो सब करने के लिए तैयार रहूँगा ॥ ७३ ॥
श्रवःप्रविष्टा इव तद्गिरस्ता विधूय वैमत्यधुतेन मूर्ध्ना ।
ऊचे ह्रिया विश्लथितानुरोधा पुनर्धरित्रीपुरुहूतपुत्री ॥७४॥
श्रव इति । धरित्रीपुरुहूतपुत्री = भूमीन्द्रसुता भैमी, श्रवःप्रविष्टा इव, न
तु सम्यक् प्रविष्टाः, तद्गिरः = हंसवाचः । [ वैमत्य-धुतेन ] वैमत्येन असम्म-
त्या धुतेन कम्पितेन, मूर्ध्ना विधूय = प्रतिषिध्य ह्रिया कर्त्र्या विश्लथिता-
नुरोधा = शिथिलितवृत्तिस्त्यक्तलज्जा सती, पुनरप्यूचे = उवाच ॥७४॥
कर्णपुट में गयी हुई, हंस की बातों को - असहमत होने के कारण, सिर
हिलाने से - मानों बाहर निकाल कर और (चिर सहचारिणी प्रबला) लज्जा के
आग्रह को भी शिथिल कर (अर्थात् लज्जा का परित्यागकर), भीम-राजकुमारी
दमयन्ती फिर बोली - ॥ ७४ ॥
मदन्यदानं प्रति कल्पना या वेदस्तवदीये हृदि तावदेषा ।
निशोऽपि सोमेतरकान्तशङ्कामोंकारमग्नेसरमस्य कुर्याः ॥७५॥
मदिति । [ मदन्यदानं ] मम अन्यदानं अन्यस्मै दानं प्रति = दानमुद्दिश्य,
या कल्पना पितुर्निबोगेनेत्यादि श्लोकतर्कः । एषा कल्पना त्वदीये हृदि,
वेदस्तावत् = सत्य एवेत्यर्थः । निशः = निशाया अपि 'पद्मन्' इत्यादिना निशाया
निशादेशः । [ सोमेतरशङ्कां ] सोमाच्चन्द्रादितरकान्तशङ्कां पुरुषान्तरकल्पनामेव,
ओंकारं=प्रणवं, अस्य = वेदस्य अग्रेसरं = आद्यं, कुर्याः = कुरु । सर्वस्यापि वेदस्य