नैषधीयचरितम् (महाकवि श्रीहर्ष - बृहत्त्रयी महाकाव्य सटीक)

: ३ ] जीवातू-मदयन्तिकासहितम् । १३१
ति = इत्थं तया = भैम्या, आलिवर्गः = सखीसंघः, उपालम्भि = अशापि;
पायैनैव निवारित इत्यर्थः ॥ ७ ॥
' ( मालूम पड़ता है कि ) तुम सब अब तालियाँ पीट-पीटकर, इसको उड़ा
ोगी। अतः (समझ लो कि ) अब तुम में से जो कोई इस काम में ( इसके
कड़ने के लिए जाती हुई ) मेरे पीछे-पीछे आवेगी, वह मेरी वैरिन ही होगी'--
इस तरह दमयन्ती ने अपनी सहेलियों को उलाहना देते हुए, झिड़की दी ॥ ७ ॥
धृतालपकोपा हसिते सखीनां छायेव भास्वन्तमभिप्रयातुः ।
श्यामाथ हंसस्य करानवाप्तेर्मन्दाक्षलक्ष्या लगति स्म पश्चात् ॥ ८ ॥
धृतेति । अथ = सखीनिवारणानन्तरं, सखीनां हसिते = हासनिमित्ते धृता-
ल्पकोपा = तासु ईषत्कोपा इत्यर्थः । भास्वन्तमभिप्रयातुः = सूर्याभिमुखं गच्छतः
छाया = अनातपरेखा इव श्यामा = यौवनमध्यस्था । 'श्यामा यौवनमध्यस्था'
इत्युत्पलमालायाम् । अन्यत्र, श्यामा = नीला । हंसस्य कर्मणि षष्ठी । [ करान-
वाप्तेः ] करेण हस्तेन, अनवाप्तेर्ग्रहणाद्धेतोः [ मन्दाक्षलक्ष्या ] मन्दाक्षं हीस्तेन
लक्ष्या उपलक्ष्या, हीणा सतीत्यर्थः । अन्यत्र, हंसस्य = सूर्यस्य करानवाप्तेः =
अंशुसंस्पर्शाभावात् [ मन्दाक्षलक्ष्या ] मन्दाक्षैरपटुदृष्टिभिः, लक्ष्या ग्राह्या । तैः
छाया लक्ष्यते; न प्रकाश इति भावः । पश्चाल्लगति स्म = पृष्ठे लग्नाभूत्; प्राप्त्याशया
तमन्वगात् । 'रविश्चेतच्छ्रदौ हंसौ'; 'बलिहस्तांशवः कराः' इति चामरः ॥ ८ ॥
तब सखियों के हँसने पर कुछ-कुछ कुपित होती हुई और हंस को हाथ से
न पकड़ने के कारण लजाती हुई, वह श्यामा ( नव-युवती ) दमयन्ती-हंस के
पीछे-पीछे उसी प्रकार चली, जिस प्रकार सूर्य के सम्मुख जानेवाले व्यक्ति के
पीछे, उसकी छाया जाती है ॥ ८ ॥
शस्ता न हंसाभिमुखी तवेयं यात्रेति ताभिश्च्छलहस्यमाना ।
साह स्म नैवाशकुनीभवेन्मे भाविप्रियावेदक एष हंसः ॥ ९ ॥
शस्तेति । तवेयं [ हंसाभिमुखी ] हंसस्य श्वेतच्छदस्य सूर्यस्य च, अभिमुखी
यात्रा = गमनं, न शस्ता = न प्रशस्ता, श्रेयस्करी न । शास्त्रविरोधात् श्रमसन्ताप-
दृष्टदोषाच्चेति भावः । सा इति = इत्थं ताभिः = सखीभिः, [ छलहस्यमाना ]
छलेन व्याजोक्त्या, हस्यमाना परिहास्यमाना सती भाविप्रियावेदकः = मङ्गल-
मूर्त्तित्वादागामिशुभसूचकः एष हंसः, मे = मम न वाशकुनीभवेदेव; किन्तु