सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
नैषधीयचरितम् (महाकवि श्रीहर्ष - बृहत्त्रयी महाकाव्य सटीक)

नैषधीयचरितम् (महाकवि श्रीहर्ष - बृहत्त्रयी महाकाव्य सटीक)

Naishadhiya Charitam of Sriharsha with Commentary

महाकवि श्रीहर्ष / पं. शिवदत्त शर्मा द्वारा

DevanagariSanskritpublished226 पृष्ठ

पृष्ठ 103, कुल 226 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 103

सर्गः २ ] जीवातु-मदयन्तिकासहितम् ८७
नमक्ष्याचरिभ्यो णः' इति णप्रत्ययः । 'नालीकं पद्मखण्डेऽस्त्री नाली बन्दूकशस्त्रयोः'
इति विश्वः । नलिके न = द्रोणिचापे न किमिति काकुः । पूर्ववदुत्प्रेक्षा ॥२८॥
क्या दमयन्ती की दोनों भौंहें - अखिल विश्व की विजय करने के लिए --
कामदेव और रति के दो धनुष-उदित हुई हैं ? क्या दमयन्ती की उठी हुई नाक
के दोनों छिद्र आपके ऊपर दुन्नाली बन्दूक द्वारा गोली का प्रहार करने की इच्छा
करने वाले रति-कामदेव की दो नलिकाएँ नहीं हैं ? ॥२८॥
सदृशी तव शूर ! सा परं जलदुर्गस्थमृगालजिद्भुजा ।
अपि मित्रजुषां सरोरुहां गृह्यालुः करलीलया श्रियः ॥२९॥
सदृशीति । हे शूर ! [ जलदुर्गस्थमृगाल-जिद्भुजा ] जलदुर्गस्थानि
मृणालानि जयत इति तज्जितौ भुजौ यस्याः सा । मित्रजुषाम् = अर्कसेविनां
सुहृत्सलिलानाञ्च, सहायसम्पन्नानामपीत्यर्थः । 'मित्रं सुहृदि मित्रोऽर्के' इति विश्वः ।
सरोरुहामपि श्रियः = शोभा, सम्पदश्च । 'न लोक'इत्यादिना षष्ठीप्रतिषेधः । कर-
लीलया = भुजविलासेन, भुजव्यापारेण बलिग्रहणेन च । 'बलिहस्तांशवः कराः,
लीलाविलासक्रिययोः' इति चामरः । गृह्यालुः = ग्रहीता । 'ग्रह्महणे' इति धातो-
श्चौरादिकात् स्पृहि-गृहि'इत्यादिना आलुच् प्रत्ययः । 'अयामन्त' इत्यादिना णेरया-
देशः । सा = दमयन्ती तव परम् = अत्यन्तं सदृशी = अनुरूपा इत्युपमालङ्कारः ।
शूरस्य शूरैव भार्या भवितुमर्हतीति भावः ॥ २६ ॥
हे शूर ! (जिस प्रकार आपकी दोनों भुजाएँ जलरूपी दुर्ग में रहने वाले
शत्रुओं को जीतने वाली हैं और आपके हाथ अस्त्र-सञ्चालन क्रिया द्वारा मित्र-
सहाय सम्पन्न शत्रुओं की राज्यलक्ष्मी को ग्रहण करनेवाले हैं, उसी प्रकार वीराङ्गना)
दमयन्ती की दोनों भुजाएँ जलरूपी दुर्ग में रहनेवाले कमल-तन्तु को जीतनेवाली हैं
और हाथ के सौन्दर्य-विलास रूपी लीला से, सूर्य के अनुरागी कमलों की शोभा को
ग्रहण करनेवाली हैं। अतः वह एकदम तुम्हारे योग्य है ॥ २६ ॥
वयसी शिशुतातदुत्तरे सुदृशि स्वाभिविधिं विधित्सुनी ।
विधिनापि न रोमरेखया । कृतसीम्री प्रविभज्य रज्यतः ॥३०॥
वयसी इति । सुदृशि = दमयन्त्यां, स्वाभिविधिं = स्वव्याप्तिं, विधित्सुनी
= विधातुमिच्छन्ती, अहम्अहमिकया स्वयमेवाक्रमितुमिच्छती इत्यर्थः । शिशुता-
तदुत्तरे = बाल्ययौवने वयसी विधिना सीमाचिह्नेन रोमरेखया सीमाचिह्नेन