नागानन्दम् (सम्राट हर्षवर्धन - संस्कृत मूल एवं हिन्दी व्याख्या)

( १०४ )

यैरत्यन्तदयापरैर्न विहिता वन्ध्यार्थिनां प्रार्थना,
यैः कारुण्यपरिग्रहान्न गणितः स्वार्थः परार्थं प्रति ।
ये नित्यं परदुःखदुःखितधियस्ते साधवोऽस्तं गता,
मातः ! संहर बाष्पवेगमधुनो कस्याग्रतो रुद्यते ॥१०॥
ननु समाश्वसिहि समाश्वसिहि ।
वृद्धा—(सास्रम्) कहं समस्ससिस्सं ? किं एकपुत्तओ त्ति
कथं समाश्वसिष्यामि ? किमेकपुत्रक - इति
कदुअ साणुकंपेण णाअराएण पेसिदोसि ? हा कहं
कृत्वा सानुकम्पेन नागराजेन प्रेषितोऽसि ? हा ! कथम्
अविच्छिण्णे जीअलोए मम पुत्तओ सुमरिदो ?
विच्छिन्ने¹ जीवलोके मम पुत्रकः स्मृतः ?
सव्वधा अहं म्हि मंदभाग्गा ।
सर्वथाहमस्मि मन्दभाग्या । [मूर्च्छति]
नायकः-(सकरुणम्) आर्त्तं कण्ठगतप्राणं,² परित्यक्तं बन्धुभिः।
त्राये³ नैनं यदि ततः कः शरीरेण मे गुणः ? ॥ ११ ॥

---

श्लोक नं०: १०, अन्वयः—
यैः अत्यन्तदयापरैः अर्थिनां प्रार्थना वन्ध्या न विहिता, यैः कारुण्य-
परिग्रहात् परार्थं प्रति स्वार्थः न गणितः, ये नित्यं परदुःख-
दुःखितधियः, ते साधवः अस्तं गताः। मातः ! अधुना बाष्पवेगं संहर।
कस्य अग्रतो रुद्यते ?
श्लोक नं०: ११, अन्वयः —
यदि (अहं) बन्धुभिः परित्यक्तं कण्ठगतप्राणम्
एनम् आर्त्तं न त्राये, ततः मे शरीरेण कः गुणः ?