मूलमध्यमककारिका (आचार्य नागार्जुन - चन्द्रकीर्ति प्रणीत प्रसन्नपदा व्याख्या सहित)

x Madhyamaka - Śāstra
The main authority for this view, of course, is the passage in the
Kātyāyanāvavādasūtra admitted as authority by all Buddhists. The passage
runs :-
यद्भूयसा कात्यायन अयं लोकोऽस्तितां वा अभिनिविष्टो नास्तितां च । तेन न परिमुच्यते !......
अस्तीति काश्यप अयमेकोऽन्तः । नास्तीति काश्यप अयमेकोऽन्तः । यदेतयोरन्तयोर्मध्यम्, तदरूप्यम्,
अनिदर्शनम्, अप्रतिष्ठम्, अनाभासम्, अनिकेतम्, अविज्ञप्तिकम् । इयमुच्यते काश्यप मध्यमा प्रतिपत्,
भूतानां भूतप्रत्यवेक्षा । ( MŚ p. 118 )
The right view of the world thus runs through the two extremes. Therefore,
when a Mādhyamika is categorically asked to state his view-point, he would
declare the eight Nos :
अनिरोधमनुत्पादमनुच्छेदमशाश्वतम् ।
अनेकार्थमनानार्थमनागममनिर्गमम् ॥
[ म. शा. १.१ ]
leading ultimately to the doctrine of Pratītyasamutpāda, of relative or
dependent origination, which is the first revelation of Buddha on attainment of
enlightenment. So the Mādhyamikas maintain that they alone represent
correctly the doctrine as propounded by the Buddha. Candrakīrti vehemently
refutes the charge that Mādhyamika is no better than a Nāstika, in this way:-
अत्रैके परिचोदयन्ति-नास्तिकादविशिष्टा माध्यमिकाः, यस्मात् कुशलाकुशलं कर्म कर्तारं च फलं च सर्वं
च लोकं भावस्वभावशून्यमिति ब्रुवते । नास्तिका अपि हि एतन्नास्तीति ब्रुवते । तस्मान्नास्तिकादविशिष्टा माध्यमिका
इति । नैवम् । कुतः ? प्रतीत्यसमुत्पादवादिनो हि माध्यमिकाः हेतुप्रत्ययान् प्राप्य प्रतीत्य समुत्पन्नमेतत् सर्वमेव
इहपरलोकं निःस्वभावं वर्णयन्ति । यथास्वभाववादिनो नैव नास्तिकाः प्रतीत्यसमुत्पन्नत्वाद् भावस्वभावशून्यत्वेन न
परलोकाद्यभावं प्रतिपन्नाः, किं तर्हि ऐहलौकिकं वस्तुजातमुपलभ्य स्वभावतः तस्य परलोकादिहाभवनम् इहलोकाच्च
परलोकगमनमपश्यन्तः इहलोकोपलब्धपदार्थसदृशपदार्थान्तरापवादं कुर्वन्ति । तथापि वस्तुस्वरूपेण अविद्यमानस्यैव
ते नास्तित्वं प्रतिपन्नाः, इत्यमुना तावद्दर्शनेन साम्यमस्तीति चेत्, न हि । कुतः ? संवृत्या माध्यमिकैः अस्तित्वेना-
भ्युपगमान्न तुल्यता । वस्तुतस्तुल्यतेति चेत्, यद्यपि वस्तुतोऽसिद्धितुल्या, तथापि प्रतिपत्तृभेदादतुल्यता । यथा
हि कृतचौर्यं पुरुषमेकः सम्यगपश्यन्नेव तदमित्रप्रेरितः तं मिथ्या व्याचष्टे—चौर्यमनेन कृतमिति, अपरस्तु साक्षाद्
दृष्ट्वा दूषयति, तत्र यद्यपि वस्तुतो नास्ति भेदः, तथापि परिज्ञातृभेदादेकस्तत्र मृषावादीत्युच्यते, अपरस्तु सत्य-
वादीति, एकश्च अयशसा च अपुण्येन च सम्यक् परीक्ष्यमाणे युज्यते नापरः, एवमिहापि यथावद्विदितवस्तुस्वरू-
पाणां माध्यमिकानां श्रुतवतोऽवगच्छतां च वस्तुस्वरूपाभेदेऽपि यथावद्विदितवस्तुस्वरूपैर्नास्तिकैः सह ज्ञानाभिमान-
योर्नास्ति साम्यम् । यथैव हि उपेक्षासामान्येऽपि अप्रतिसंख्याय प्रतिसंख्याय उपेक्षकयोरिव पृथग्जनार्हतोः
जात्यन्धचक्षुष्मतोश्च विषमप्रपातप्रदेशविनिक्षिप्तसामान्येऽपि यथास्ति महान् विशेषः, तथा नास्तिकानां माध्य-
मिकानां च विशेषो भविष्यतीति पूर्वाचार्याः ॥ ( pp, 156-157 )
Nāgārjuna does not refer in his Kārikās to any sūtra by name other
than the Kātyāyanāvavāda; but Candrakīrti in his commentary refers to a large
number of them, and draws on them profusely in support of each and every
tenet of the School.
The method of dialectics to refute the views of the opponent adopted by
Nāgārjuna and his followers like Buddhapālita and Candrakīrti is known as the
Prasaṅga, i. e., reducing the opponent to an absurd position contradictory to
his accepted views; Bhāvaviveka or Bhavya, though belonging to Nāgārjuna's
school, follows an independent or rational method called Svatantra. Candrakīrti,
however, holds the view that a Mādhyamika as such should not adopt that
mothod :-
न च माध्यमिकस्य सतः स्वतन्त्रमनुमानं कर्तुं युक्तम्, पक्षान्तराभ्युपगमाभावात् ।
He further says that Nāgārjuna himself adopted the Prasaṅga method in
his work Vigrahavyāvartanī as well as in his Kārikās (see pp. 6-8). It is on
account of this difference in the method of approach that the Mādhyamika
Introduction xi
school stands divided into two branches, viz., Prāsaṅgika and Svātantrika
Schools, Nāgārjuna, Buddhapālita and Candrakīrti belonging to the former, and
Bhavya or Bhāvaviveka to the latter. Candrakīrti explains the advantages of
this Prāsaṅgika method as follows :
यो हि यमर्थं प्रतिजानीते, तेन स्वनिश्चयवद् अन्येषां निश्चयोत्पादनेच्छया यया उपपत्त्या असावर्थोऽधिगतः,
सैवोपपत्तिः परस्मै उपदेष्टव्या । तस्मादेष तावन्न्यायः, यत् परेणैव स्वाभ्युपगतप्रतिज्ञातार्थसाधनमुपादेयम्, न
चान्येन परं प्रति । हेतुदृष्टान्तासंभवात् प्रतिज्ञानुसारतयैव केवलं स्वप्रतिज्ञातार्थसाधनमुपादत्ते इति निरुपपत्तिक-
पक्षाभ्युपगमात् स्वात्मानमे