मूलमध्यमककारिका (आचार्य नागार्जुन - चन्द्रकीर्ति प्रणीत प्रसन्नपदा व्याख्या सहित)

पृष्ठम् १८

उक्तं च आर्यौपालिपरिपृच्छायाम् —
भय दर्शित नैरयिकं मे
सत्त्वसहस्र संत्रेजित नैके ।
न च विद्यति कश्चिह सत्त्व
5 यो च्युतु गच्छति घोरमपायम् ॥
न च कारकु कारण सन्ति
येहि कृता असितोमरशस्त्राः ।
कल्पवशेन तु पश्यति तत्र
कायि पतन्ति अपायित शाखाः ॥
B 54 10 चित्रमनोरम सञ्जितपुष्पाः
स्वर्णविमान जलन्ति मनोज्ञाः ।
तेष्वपि कारकु नास्तिह कश्चि
तेऽपि च स्थापित कल्पवशेन ॥
कल्पवशेन विकल्पितु लोकः
15 संज्ञग्रहेण विकल्पितु बालः ।
सो च ग्रहो अग्रहो असमभूतो
मायमरीचिसमा हि विकल्पाः ॥
तदेवमेतेऽस्वभावा भावाः स्वविपर्यासाविष्ठापिता बालानां संक्लेशहेतवो भवन्ति संसारे
इति स्थितम् ॥
20 यथा च मृषास्वभावानां पदार्थानां संक्लेशव्यवदानहेतुत्वं तथा मध्यमकावताराद्विस्तरेणा-
वसेयम् ॥
अत्राह — यदि स्वतः परतः उभयतोऽहेतुतश्च नास्ति भावानामुत्पादः, तत्र कथमविद्या-
प्रत्ययाः संस्कारा इत्युक्तं भगवता ? उच्यते । संवृतिरेव न तत्त्वम् ॥
किं संवृतेर्व्यवस्थानं वक्तव्यम् ? इदंप्रत्ययतामात्रेण संवृतेः सिद्धिरभ्युपगम्यते । न तु
B 55 25 पक्षचतुष्टयाभ्युपगमेन सस्वभाववादप्रसङ्गात्, तस्य चायुक्तत्वात् । इदंप्रत्ययतामात्रामभ्युपगमे हि
सति हेतुफलयोरन्योन्यापेक्षत्वान्नास्ति स्वाभाविकी सिद्धिरिति नास्ति सस्वभाववादः । अत
एवोक्तम् —
स्वयं कृतं परकृतं द्वाभ्यां कृतमहेतुकम् ।
तार्किकैरिष्यते दुःखं त्वया तूक्तं प्रतीत्यजम् ॥
[ लोकातीतस्तव - ९ ]
१. Mss. वासः for बालः.

---

पृष्ठम् १९

इहापि वक्ष्यति—
प्रतीत्य कारकः कर्म तं प्रतीत्य च कारकम् ।
कर्म प्रवर्तते नान्यत्पश्यामः सिद्धिकारणम् ॥ इति ॥
[ म० शा० – ८. १२ ]
भगवताप्येतावन्मात्रमेवोक्तम् —
5 तत्रायं धर्मसंकेतो यदुतास्मिन् सतीदं भवति, अस्योत्पादादिदमुत्पद्यते, यदुत अविद्या-
प्रत्ययाः संस्काराः, संस्कारप्रत्ययं विज्ञानमित्यादि ॥
अत्र केचित्परिचोदयन्ति — अनुत्पन्ना भावा इति किमयं प्रमाणजो निश्चय उताप्रमाणजः ?
तत्र यदि प्रमाणज इष्यते, तदेदं वक्तव्यम् — कति प्रमाणानि किंलक्षणानि किंविषयाणि, किं
स्वत उत्पन्नानि किं परत उभयतोऽहेतुतो वेति । अथाप्रमाणजः, स न युक्तः, प्रमाणाधीनत्वा-
10 त्प्रमेयाधिगमस्य । अनधिगतो ह्यर्थो न विना प्रमाणैरधिगन्तुं शक्यत इति प्रमाणाभावादर्थाधिगमाभावे
सति कुतोऽयं सम्यङ्निश्चय इति न युक्तमेतदनुत्पन्ना भावा इति । यतो वायं निश्चयो भवतोऽ-
नुत्पन्ना भावा इति भविष्यति, तत एव ममापि सर्वभावाः सन्तीति । यथा चायं ते निश्चयः—
B 56 अनुत्पन्नाः सर्वधर्मा इति, तथैव ममापि सर्वभावोत्पत्तिर्भविष्यति । अथ ते नास्ति निश्चयोऽनुत्पन्नाः
15 सर्वभावा इति, तदा स्वयमनिश्चितस्य परप्रत्यायनासम्भवाच्छास्त्रारम्भवैयर्थ्यमेवेति सन्त्यप्रतिषिद्धाः
सर्वभावा इति ॥
उच्यते । यदि कश्चिन्निश्चयो नामास्माकं स्यात्, स प्रमाणजो वा स्यादप्रमाणजो वा । न
त्वस्ति । किं कारणम् ? इहानिश्चयसम्भवे सति स्यात्तत्प्रतिपक्षस्तदपेक्षो निश्चयः । यदा त्वनिश्चय
एव तावदस्माकं नास्ति, तदा कुतस्तद्विरुद्धाविरुद्धो निश्चयः स्यात् संबन्ध्यन्तरनिरपेक्षत्वात्, खर-
B 57 विषाणस्य ह्रस्वदीर्घतावत् । यदा चैवं निश्चयस्याभावः, तदा कस्य प्रसिद्धयर्थं प्रमाणानि
20 परिकल्पयिष्यामः ? कुतो वैषां संख्या लक्षणं विषयो वा भविष्यति—स्वतः परतः उभयतोऽहेतुतो
वा समुत्पत्तिरिति सर्वमेतन्न वक्तव्यमस्माभिः ॥
यद्येवं निश्चयो नास्ति सर्वतः, कथं पुनरिदं निश्चितरूपं वाक्यमुपलभ्यते भवताम्—न
स्वतो नापि परतो न द्वाभ्यां नाप्यहेतुतो भावा भवन्तीति ? उच्यते । निश्चितमिदं वाक्यं
25 लोकस्य स्वप्रसिद्धयैवोपपत्त्या, नार्याणाम् । किं खलु आर्याणामुपपत्तिर्नास्ति ? केनैतदुक्तमस्ति
वा नास्ति वेति । परमार्थो ह्यार्याणां तूष्णींभावः । ततः कुतस्तत्र प्रपञ्चसंभवो यदुपपत्तिरनुप-
पत्तिर्वा स्यात् ?
यदि ह्यार्या उपपत्तिं न वर्णयन्ति, केन खल्विदानीं परमार्थं लोकं बोधयिष्यन्ति ? न
खल्वार्या लोकसंव्यवहारेणोपपत्तिं वर्णयन्ति, किं तु लोकत एव या प्रसिद्धोपपत्तिः, तां पराव-
बोधार्थमभ्युपेत्य तयैव लोकं बोधयन्ति । यथैव हि विद्यमानामपि शरीराशुचितां विपर्यासानुगता
रागिणो नोपलभन्ते, शुभाकारं चाभूतमध्यारोप्य परिक्लिश्यन्ते, तेषां वैराग्यार्थं तथागतनिर्मितो
१. Mss. अप्रसिद्धाः for अप्रतिषिद्धाः २. T तद्विरुद्धो for तद्विरुद्धाविरुद्धो. ३ Mss, आर्यः for आर्याणां.