मूलमध्यमककारिका (आचार्य नागार्जुन - चन्द्रकीर्ति प्रणीत प्रसन्नपदा व्याख्या सहित)

१४ मध्यमकशास्त्रे [ १. ३-
B 43 कात्यायनाववादे च अस्ति नास्तीति चोभयम् ।
प्रतिषिद्धं भगवता भावाभावविभाविना ॥
[ म० शा० - १५.७ ]
इत्यादिना आगमो वर्णितः ॥
उक्तं च आर्यअक्षयमतिसूत्रे -
5 कतमे सूत्रान्ता नेयार्थाः कतमे नीतार्थाः ? ये सूत्रान्ता मार्गावताराय निर्दिष्टाः, इम उच्यन्ते
नेयार्थाः । ये सूत्रान्ताः फलावताराय निर्दिष्टाः, इम उच्यन्ते नेयार्थाः । यावद् ये सूत्रान्ताः शून्य-
तानिमित्ताप्रणिहितानभिसंस्काराजातानुत्पादाभावनिरात्मनिःसत्वनिर्जीव निःपुद्गलास्वामिकविमोक्षमुखा
निर्दिष्टाः त उच्यन्ते नीतार्थाः । इयमुच्यते भदन्त शारद्वतीपुत्र नीतार्थसूत्रान्तप्रतिशरणता, न
नेयार्थसूत्रान्तप्रतिशरणता इति ॥
B 44 10 तथा च आर्यसमाधिराजसूत्रे -
नीतार्थसूत्रान्तविशेष जानति
यथोपदिष्टा सुगतेन शून्यता ।
यस्मिन् पुनः पुद्गलसत्त्वपूरुषो
नेयार्थतो जानति सर्वधर्मान् ॥
[ समाधिराज - ७.५ ]
15 तस्मादुत्पादादिदेशनां मृषार्थां प्रतिपादयितुं प्रतीत्यसमुत्पादानुदर्शनमारब्धवानाचार्यः ॥
ननु च-उत्पादादीनामभावे सति यदि सर्वधर्माणां मृषात्वप्रतिपादनार्थमिदमारब्धवानाचार्यः,
नन्वेवं सति यन्मृषा न तदस्तीति न सन्त्यकुशलानि कर्माणि, तदभावान्न सन्ति दुर्गतयः, न सन्ति
कुशलानि कर्माणि, तदभावान्न सन्ति सुगतयः, सुगतिदुर्गतिसंभवाच्च नास्ति संसारः, इति सर्वा-
रम्भवैयर्थ्यमेव स्यात् । उच्यते । संवृतिसत्यव्यपेक्षया लोकस्य इदंसत्याभिनिवेशस्य प्रतिपक्षभावेन
20 मृषार्थता भावानां प्रतिपाद्यतेऽस्माभिः । नैव त्वार्याः कृतकार्याः किंचिदुपलभन्ते यन्मृषा अमृषा वा
स्यादिति । अपि च । येन हि सर्वधर्माणां मृषात्वं परिज्ञातं किं तस्य कर्माणि सन्ति, संसारो वा अस्ति ?
B 45 न चाप्यसौ कस्यचिद्धर्मस्य अस्तित्वं नास्तित्वं वोपलभते । यथोक्तं भगवता आर्यरत्नकूटसूत्रे-
चित्तं हि काश्यप परिगवेष्यमाणं न लभ्यते । यन्न लभ्यते तन्नोपलभ्यते । यन्नोपलभ्यते
तन्नैव अतीतं न अनागतं न प्रत्युत्पन्नम् । यन्नैवातीतं नानागतं न प्रत्युत्पन्नम्, तस्य नास्ति स्वभावः ।
25 यस्य नास्ति स्वभावः, तस्य नास्त्युत्पादः । यस्य नास्त्युत्पादः, तस्य नास्ति निरोधः ॥
इति विस्तरः ॥

१. The copyist seems to have abridged the text which according to T
will be येषु सूत्रान्तेषु आत्मसत्त्वजीवपोषपुरुषपुद्गलमनुजमनुष्यकारकवेदका नानाशब्दैराख्यायन्ते, येषु
वास्वामिकं सस्वामिकत्वेन निर्दिष्टम्, ते नेयार्थाः. २. °पूरूषो for °पूरूषा. ३. नेयार्थतो जानति सर्वधर्मान्
for the line ४. T मृषार्थता for मृषात्वं.
-१. ३ ] प्रत्ययपरीक्षा प्रथमं प्रकरणम् । १५
यस्तु विपर्यासोत्तुगमान्मुषात्वं नावगच्छति, प्रैतीत्य भावानां स्वभावमभिनिविशते, स धर्मे-
ष्विदंसत्याभिनिवेशादभिनिविष्टः सन् कर्माप्यपि करोति, संसारेऽपि संसरति, विपर्यासावस्थितत्वात्र
भव्यो निर्वाणमधिगन्तुम् ॥
किं पुनः - मृषास्वभावा अपि पदार्थाः संक्लेशव्यवदाननिबन्धनं भवन्ति । तद्यथा
मायायुवतिस्तत्स्वभावानभिज्ञानाम्, तथागतनिर्मितश्च उपचितकुशलमूलानाम् । उक्तं हि दृढोध्याशय- 5 B 46
परिपृच्छासूत्रे -
तद्यथा कुलपुत्र मायाकारनाटके प्रत्युपस्थिते मायाकारनिर्मितां स्त्रियं दृष्ट्वा कश्चिद्रागपरीत-
चेताः पर्षच्छारद्यभयेन उत्थायासनादपक्रामेत्, सोऽपक्रम्य तामेव स्त्रियमशुभतो मनसिकुर्यात्,
अनित्यतो दुःखतः शून्यतोऽनात्मतो मनसिकुर्यात् । इति विस्तरः ॥
विनये च - 10
यन्त्रकारकारिता यन्त्रयुवतिः सङ्गतयुवतिशून्या सङ्गतयुवतिरूपेण प्रतिभासते, तस्य च
चित्रकारस्य कामरागास्पदीभूता । तथा मृषास्वभावा अपि भावा बालानां संक्लेशव्यवदाननिबन्धनं
भवन्ति ॥
तथा आर्यरत्नकूटसूत्रे - B 47
अथ खलु तानि पञ्चमात्राणि भिक्षुशतानि भगवतो धर्मदेशनामवतरन्त्यनवगाहमानान्यन- 15
धिमुच्यमानानि उत्थायासनेभ्यः प्रक्रान्तानि । अथ भगवान् [तस्यां वेलायां] येन मार्गेणैते
भिक्षवो गच्छन्ति स्म, तस्मिन् मार्गे द्वौ भिक्षू निर्मिमीते स्म ॥
अथ तानि पञ्च भिक्षुशतानि येन [मार्गेण] तौ द्वौ भिक्षू [निर्मितकौ ] तेनोपसंक्रामन्ति
स्म । उपसंक्रम्य ताववोचन् - कुत्रायुष्मन्तौ गमिष्यथः ? निर्मितकाववोचताम् - गमिष्याव आवा-
मरण्यायनेषु, तत्र ध्यानसुखस्पर्शविहारैर्विहरिष्यावः । यं हि भगवान् धर्मं देशयति, तमावां 20
नावतरावा नावगाहावहे नाधिमुच्यामहे उत्त्रस्यावः संत्रासमापद्यावहे । अथ तानि पञ्च भिक्षुशता-
न्येतदवोचन् - वयमप्यायुष्मन्तो भगवतो धर्मदेशनां नावतरामो नावगाहामहे नाधिमुच्यामहे
उत्त्रस्यामः संत्रस्यामः संत्रासमापद्यामहे । तेन वयमरण्यायनेषु ध्यानसुखस्पर्शविहारैर्विहरिष्यामः ।
निर्मितकाववोचताम् - तेन हि आयुष्मन्तः संगास्यामो न विवदिष्यामः । अविवादपरमा हि
श्रमणस्य धर्माः । .... कस्यायुष्मन्तः प्रहाणाय प्रतिपन्नाः ? तान्यवोचन् - रागद्वेषमोहानां प्रहाणाय 25
वयं प्रतिपन्नाः । निर्मितकाववोचताम् - किं पुनरायुष्मन्तः संविद्यन्ते रागद्वेषमोहा यान् क्षपयिष्यथ ? B 48
तान्यवोचन्- न तेऽध्यात्मं न बहिर्धा नोभयमन्तरेणोपलभ्यन्ते, नापि तेऽपरिकल्पिता उत्पद्यन्ते ।
निर्मितकाववोचताम् - तेन हि आयुष्मन्तो मा कल्पयत, [मा विकल्पयत ] । यदा चायुष्मन्तो न
कल्पयिष्यथ न विकल्पयिष्यथ, तदा न रंक्ष्यथ न विरंक्ष्यथ । यश्च न रक्तो न विरक्तः, स शान्त
इत्युच्यते । शीलमायुष्मन्तो न संसरति न परिनिर्वाति । समाधिः प्रज्ञा विमुक्तिर्विमुक्तिज्ञानदर्शन-

१. C विपर्यासाभ्युपगमात् for °त्तुगमान्मु°. २. T प्रतीत्य भावानां स्वभावं परिकल्प्य अभिनिविशते
for प्रतीत्य '...'निविशते. ३. T om. 'व्यवदान'.