मूलमध्यमककारिका (आचार्य नागार्जुन - चन्द्रकीर्ति प्रणीत प्रसन्नपदा व्याख्या सहित)

१० मध्यमशास्त्रे [ १. ३-
निदर्शनस्यापि नास्ति साध्यम् । तत्र हि शब्दसामान्यमनित्यतासामान्यं च अविवक्षित-
विशेषं द्वयोरपि संविद्यते । न त्वेवं चक्षुःसामान्यं शून्यताशून्यतावादिभ्यां संवृत्या अङ्गीकृतं नापि
परमार्थतः । इति नास्ति निदर्शनस्य साध्यम् ॥
यश्चायमसिद्धाधारपक्षदोषोद्भावने विधिः, एष एव सत्त्वादित्यस्य हेतोरसिद्धार्थतोद्भावनेऽ-
पि योज्यः ॥
इत्थं चैतदेवम्, यत्स्वयमप्यनेनायं यथोक्तोऽर्थोऽभ्युपगतस्तार्किकेन । सन्त्येवाध्यात्मिका-
यतनोत्पादका हेत्वादयः, तथा तथागतेन निर्देशाद् । यद्धि यथा तथागतेनास्ति निर्दिष्टं तत्तथा,
तद्यथा शान्तं निर्वाणमिति ॥
अस्य परोपक्षिस्य साधनस्येदं दूषणमभिहितमनेन—को हि भवतामभिप्रेतोऽत्र हेत्वर्थः ?
संवृत्या तथा तथागतेन निर्देशाद्, उत परमार्थत इति ? संवृत्या चेत्, स्वतो हेतोरसिद्धार्थता ।
परमार्थतश्चेत्,
न सन्नासन्न सदसद्धर्मो निर्वर्तते यदा ।
सदसदुभयात्मककार्यप्रत्ययत्वनिराकरणात्, तदा —
कथं निर्वर्तको हेतुरेवं सति हि युज्यते ॥
[ म० शा० – १.७ ]
नैवासौ निर्वर्तको हेतुरिति वाक्यार्थः । ततश्च परमार्थतो निर्वर्त्यनिर्वर्तकत्वासिद्धेः असिद्धार्थता
विरुद्धार्थता वा हेतोरिति ॥
यतश्चैवं स्वयमेवामुना न्यायेन हेतोरासिद्धिराङ्गीकृतानेन, तस्मात्सर्वेष्वेवानुमानेषु वस्तु-
धर्मोपन्यस्तहेतुकेषु स्वत एव हेत्वादीनामसिद्धत्वात् सर्वाण्येव साधनानि व्याहन्यन्ते । तद्यथा — न
परमार्थतः परेभ्यस्तत्प्रत्ययेभ्यः आध्यात्मिकायतनजन्म, परत्वात्, तद्यथा घटस्य । अथवा—न परे
परमार्थेन विवक्षिताः चक्षुराध्यात्मिकायतननिर्वर्तकाः प्रत्यया इति प्रतीयन्ते, परत्वात्, तद्यथा
तन्त्वादय इति । परत्वादिकमत्र स्वत एवासिद्धम् ॥
यथा चानेन — उत्पन्ना एव आध्यात्मिका भावाः, तद्विषयविशिष्टव्यवहारकरणात् – इत्यस्य
परामोहितस्य हेतोरसिद्धौर्यतामुद्भावयितुणा इदमुक्तम्, अथ समाहितस्य योगिनः प्रज्ञाचक्षुषा
भावयाथात्म्यं पश्यतः उत्पादगतादयः सन्ति परमार्थत इति साध्यते, तदा तद्विषयविशिष्टव्यवहार-
करणादिति हेतोरसिद्धार्थता, गतेरप्युत्पादनषेधादेव निषेधादिति । एवं स्वकृतसाधनेऽपि —
परमार्थतोऽगतं नैव गम्यते, अध्वत्वात्, गतावद्वदिति अध्वैत्वहेतोः स्वत एवासिद्धार्थता योज्या ॥
न परमार्थतः सभागं चक्षू रूपं पश्यति, चक्षुरिन्द्रियत्वात्, तद्यथा तत्सभागम् । तथा —
न चक्षुः प्रेक्षते रूपम्, भौतिकत्वात्, रूपवत् । खरस्वभावा न मही, भूतत्वात्, तद्यथानिलः,
इत्यादिषु हेत्वाचासिद्धिः स्वत एव योज्या ॥
१. Mss. सत्त्वादिभ्यः स्वहेतोः for सत्त्वादित्यस्य हेतोः which is confirmed T. २. T घटस्य
for पटस्य. ३. T आध्यात्मिकातयना for आध्यात्मिका. ४. T असिद्धि for असिद्धार्थतां. ५. After इति,
T adds उक्तम्. ६. Mss. अथ हेतोः for अध्वत्वहेतोः which is confirmed by T. ७. Mss.
स्वरूपवत् for रूपवत्. ८. Mss. नलिन for अनिलः.
-१. ३] प्रत्ययपरीक्षा प्रथमं प्रकरणम्। ११
सत्त्वादिति चायं हेतुः परतोऽनैकान्तिकः । किं सत्त्वात् चैतन्यवन्नाध्यात्मिकान्यायवत्नानि
स्वत उत्पद्यन्ताम्, उताहो घटादिवत् स्वत उत्पन्नन्तामिति घटादीनां साध्यसमत्वान्नानकान्ति-
कतेति चेत्, नैतदेवम्, तथानभिधानात् ॥
ननु च यथा परकीयेष्वनुमानेषु दूषणमुक्तम्, एवं स्वानुमानेष्वपि यथोक्तदूषणप्रसङ्गे
सति स एव असिद्धाधारासिद्धहेत्वादिदोषः प्राप्नोति, ततश्च यः उभयोर्दोषः, न तेनैकश्चोद्यो
भवतीति सर्वमेतद्भूषणमयुक्तं जायत इति । उच्यते । स्वतन्त्रमनुमानं ब्रुवतामयं दोषो जायते ।
न वयं स्वतन्त्रमनुमानं प्रयुंङ्गमहे परप्रतिज्ञातिषेधफलत्वादस्मदनुमानानाम् । तथा हि—परः चक्षुः
पश्यतीति प्रतिपन्नः । स तत्प्रसिद्धेनैवानुमानेन निराक्रियते — चक्षुषः स्वात्मादर्शनधर्ममिच्छसि,
परदर्शनधर्माविनाभावित्वं चाङ्गीकृतम्, तस्माद् यत्र यत्र स्वात्मादर्शनं तत्र तत्र परदर्शनमपि
नास्ति, तद्यथा घटे, अस्ति च चक्षुषः स्वात्मादर्शनम्, तस्मात् परदर्शनमप्यस्य नैवास्ति ।
ततश्च स्वात्मादर्शनविरुद्धं नीलादिपरदर्शनं स्वप्रसिद्धेनैवानुमानेन विरुध्यत इति एतावन्मात्रमस्म-
दनुमानेनोद्भाव्यत इति कुतोऽस्मत्पक्षे यथोक्तदोषावतारः, यतः समानदोषता स्यात् ?
किं पुनः—अन्यतरप्रसिद्धेनाप्यनुमानेनास्त्यनुमानबाधा । अस्ति, सा च स्वप्रसिद्धेनैव
हेतुना, न परप्रसिद्धेन, लोकत एवं दृष्टत्वात् । कदाचिद्धि लोके अर्थिप्रत्यर्थिभ्यां प्रमाणीकृतस्य
साक्षिणो वचनेन जयो भवति पराजयो वा, कदाचित् स्ववचनेन । परवचनेन तु न जयो
नापि पराजयः । यथा च लोके, तथा न्यायेऽपि । लौकिकस्यैव व्यवहारस्य न्यायशास्त्रे प्रस्तुतत्वात् ।
अत एव कैश्चिदुक्तम्-न परतः प्रसिद्धिवलादनुमानबाधा, परप्रसिद्धेरेव निराचिकीर्षितत्वादिति ।
यस्तु मन्यते—य एव उभयनिराश्चितवादी, स प्रमाणं दूषणं वा, नान्यतरप्रसिद्धसंदिग्धवाची इति,
तेनापि लौकिकीं व्यवस्थामनुरुध्यमानेन अनुमाने यथोक्त एव न्यायोऽभ्युपेयः ॥
तँथा हि नोभयप्रसिद्धेन वा आगमेन बाधा, किं तर्हि स्वप्रसिद्धेनापि ॥
स्वार्थानुमाने तु सर्वत्र स्वप्रसिद्धिश्चैव गरीयसी, नोभयप्रसिद्धिः । अत एव तर्कलक्षणा-
भिधानं निष्प्रयोजनम्, यथास्वप्रसिद्ध्या उपपत्त्या बुद्धैस्तदनभिज्ञाविनयोजनानुग्रहात् । इत्यलं
प्रसङ्गेन । प्रकृतमेव व्याख्यास्यामः ॥
परतोऽपि नोत्पद्यन्ते भावाः । पराभावादेव । एतच्च —
न हि स्वभावो भावानां प्रत्ययादिषु विद्यते ।
[ म० शा० – १.५ ]
इत्यत्र प्रतिपादयिष्यति । ततश्च पराभावादेव नापि परत उत्पद्यन्ते । अपि च —
अन्यत्वतीत्य यदि नाम परोऽभविष्य –
जायेत तर्हि बहुलः शिखिनोऽन्धकारः ।
१. Mss. प्रयुङ्जामहे for प्रयुङ्ग्महे. २. Mss. यथा for तथा.