मूलमध्यमककारिका (आचार्य नागार्जुन - चन्द्रकीर्ति प्रणीत प्रसन्नपदा व्याख्या सहित)

पञ्चमं परिशिष्टम्।
आर्य-नागार्जुनविरचिता
विग्रह-व्यावर्तनी
स्वोपज्ञवृत्तिसमेता ।
[ This Appendix contains the text of Nāgārjuna's Vigraha-vyāvartanī with
his own commentary. The text was first published in the Journal of the Bihar
and Orissa Research Society (Vol. xiii. iii. Appendix) and was edited by the late
Dr. K. P. Jayaswal and Rāhula Sāṁkṛtyāyana from a single Ms. procured from
Tibet by the latter. It was also translated from Tibetan by Dr. G. Tucci in GOS.
I have included this text here with slight but obvious improvements for
the simple reason that it is a manual of the methods of reasoning of the Mādhya
mika School of Buddhists, written by Nāgārjuna, the founder and chief master
of the system. Candrakīrti refers not only to this text, but also to its commentary
by Nāgārjuna (vide pp. 6, 8, 9). Thus the work being a genuine work of the
author of Madhyamaka Śāstra, and manual of Mādhyamika methodology, I
thought that it should be in the hands, of the reader of Madhyamaka Śāstra. It
should be noted further that, under Stanza 28 of this work, Nāgārjuna quotes
his own Kārikā from MŚ., viz., MŚ. 14.10 with words यथोक्तम्, indicating thereby
that at least the commentary of Vigraha Vyāvartanī was composed by him after
MŚ., introducing the stanza by the phrase : न हि व्यवहारसत्यमनाश्रित्य शक्या धर्मदेशना
कर्तुम्. ]
सर्वेषां भावानां सर्वत्र न विद्यते स्वभावश्चेत् ।
त्वद्वचनमस्वभावं न निवर्तयितुं स्वभावमलम् ॥ १ ॥
यदि सर्वेषां भावानां हेतौ प्रत्ययेषु च हेतुप्रत्ययसामग्र्यां च पृथक् च यत्र सर्वत्र
स्वभावो न विद्यत इति कृत्वा शून्याः सर्वभावा इति । न हि बीजे हि हेतुभूतेऽङ्कुरोऽस्ति । न
पृथिव्यप्तेजोवाय्वादिनामकैकस्मिन् प्रत्ययसंज्ञेति । न प्रत्ययेषु समग्रेषु । न हेतुप्रत्ययेषु समग्रेषु । न
हेतुप्रत्ययसामग्र्याम् । न हेतुप्रत्ययविनिर्मुक्तः पृथगेव वा । यस्मादत्र स्वभावो नास्ति, तस्मान्नि:-
स्वभावोऽङ्कुरः । यस्मान्निःस्वभावः, तस्मात् शून्यः । यथा चायमङ्कुरो निःस्वभावो निःस्वभावत्वाच्च
शून्यः, तथा सर्वभावा निःस्वभावत्वाच्छून्या इति ।
अत्र वयं ब्रूमः-यद्येवं तवापि वचनं यदेतच्छून्याः सर्वभावा इति, तदपि शून्यम्। किं
कारणम् ? तदपि हेतौ नास्ति, महाभूतेषु संप्रयुक्तेषु विप्रयुक्तेषु वा प्रत्ययेषु नास्ति । उरःकण्ठौष्ठ-
जिह्वादन्तमूलतालुनासिका मूर्धप्रभृतिषु यत्रैवोभयसामग्र्यमस्ति । हेतुप्रत्ययसामग्रीविनिर्मुक्तं
पृथगेव वा नास्ति । यस्मादत्र सर्वत्र नास्ति, तस्मान्निःस्वभावम् । यस्मान्निःस्वभावम् , तस्मा-
च्छून्यम् । तस्मादनेन सर्वभावस्वभावव्यावर्तनमशक्यं कर्तुम् । किं कारणम् ? न ह्यसदग्निना
शक्यं दग्धुम् । न ह्यसता शस्त्रेण शक्यं छेत्तुम् । नासतीभिरद्भिः शक्यं क्लेदयितुम् । एवमसता
वचनेन न शक्यः सर्वभावस्वभावप्रतिषेधः कर्तुम् । न शक्यः सर्वभावस्वभावो निवर्तयितुम् ॥
तत्र यदुक्तं सर्वभावस्वभावः प्रतिषिद्धः, सर्वत्र भावस्वभावो विनिवर्तत इति, तन्न ।