मीमांसा दर्शन / पूर्वमीमांसा (शाबर भाष्य सहित)

६२८ मीमांसादर्शनम् [ सू०
द्रव्यादीनां च सामान्यं परापरविभागवत् ।
वस्तुत्वं प्रथमं तत्र द्रव्यत्वाद्यपरं तथा ॥ ९५४
पुनर्वायुत्वतेजस्त्वजलत्वात्मत्वभिन्नता ।
पृथिवीत्वाद् घटत्वं च तद्व्यक्तिषु समाप्यते ॥ ९५५
वृक्षत्वात्परतश्चेष्टं शिंशपात्वादि केवलम् ।
शरीरत्वाच्च गो-वाजि-हस्ति-पुंस्त्वादि गम्यते¹ ॥ ९५६
वाजिकत्वादि चाश्वत्वात्कर्क्यादिस्तु गुणो मतः ।
हस्तित्वाद्वद्रमद्रादिदिङ्नागकुलजातयः² ॥ ९५७
पुंस्त्वाद् ब्राह्मणकौण्डिन्यकठत्वादिसमाप्यते ।
तथा गुणत्वकर्मत्वरूपता जन्मतादि यत् ॥ ९५८
ततः शुक्लादि तद्व्यक्तिगुणेषु प्रतितिष्ठति ।
शब्दान्तरादिभिः षड्भिः प्रमाणैः कर्मभेदः
कर्मणामपि यागत्वहोमत्वादिविभागतः ॥ ९५९
अपर्यायस्मृतेरुक्तं धातुभिः प्रविभज्यते ।
पुनर्विधानसंख्याख्या गुणप्रकरणान्तरैः ॥ ९६०
तार्किकमतजैमिनिमतयोरुपन्यासः
अन्ये तु भेदमाचार्याः कर्मणामेव मन्वते ।
अपि वाऽव्यतिरेकात्स्याद्देशादेरेकरूपता ॥ ९६१
रूपशब्दाविभागाच्च वक्ष्येतद्धि³ जैमिनिः ।
एवं प्रपञ्चितं सर्वमर्थसामान्यमाकृतिः ॥ ९६२
न संस्थानं कुतो ह्येतदात्मादिगुणकर्मसु ।
सर्वेषु हि पार्थिवेषु गवादिघटादिषु संस्थानं भवेत् । अग्नितोयवाय्वाका-
शादीनां तु पार्थिवद्रव्यपरिग्रहवशादाकारानुवृत्तिः कल्प्येत, न स्वातन्त्र्येण ।
दिक्कालात्ममनसां तु गुणकर्मणां च न कथंचिदपि संस्थानं संभवति । सामान्य-
मात्रं तु सर्वस्वविशेषानुवृत्तिरूपं संभाव्यते । तस्मादेतदेवाभिधेयाकृतिकलक्षणम्,
नावयवरचनासंस्थानाकृतित्वमवकल्पते ।
संस्थानस्य च नाशित्वात्प्रतिव्यक्ति च भेदतः ।
सामान्यव्यवहारित्वं नाऽऽकृतित्वेऽवकल्पते ॥ ९६३
१ क. ( टिप्पणियां ) कथ्यते । २ क. दिग्नाग ।
३. जै० सू० ( ६-३-४ ) इत्यत्रेति शेषः ।